بازیگری با استعداد های متوسط و روحیه ای پر شر و شور، تن اش را در همراهی با کلام شاعرانه هنرمندی دیگر عریان می کند. سیل نظرات موافق و مخالف آوار می شود. همه باید حرف بزنند و نظر بدهند. کسی که از دور مشاهده کند، از این طوفان در فنجان افتاده نتیجه می گیرد که ایرانیان خیلی به مسایل هنری حساسیت دارند. جلوتر  بیایی اما، همان تعصب و خشک مغزی معمول است. کار به اظهار نظر جامعه شناسان و فلاسفه می کشد.

روز اعتراض به طرح مناقشه برانگیزی ست که دولت ایالات متحده خیال دارد تبدیل به قانون کند. همکاران آن روز ام دو دختراند. با آوردن نام SOPA، نگاه شان مشکوک می شود. تلاش می کنم بدون جانبداری توضیح بدهم به چه دلیل می خواهند اختیار بستن دسترسی کاربران اینترنت را به دولت بدهند. آنی که سن اش بالاتر است ولی هنوز سال ها از من جوان تر است، می گوید:«اینی که گفتی که به نظر سانسور می یاد». نیشخند می زنم و امیدوارانه می گویم به این دلیل که واقعا چنین هست. دختر کم سال تر که بی جیره و مواجیب و به امید پذیرش در دانشکده پزشکی کار می کند، سرش را بالا می آورد. دختر دیگر می پرسد:‌«صبر کن ببینم. کی داره این قانون رو تصویب می کنه؟ اوباما؟» جواب مثبت می دهم که حمایت دولت هم در کار است. دختر جوانتر حالا گوش هایش تیز شده. سرش را بالا می آورد و به من نگاه می کند. نگاه ناباورش را که می بینم توضیح می دهم ویکی پدیا، دائره المعارف جامع مجانی اینترنتی امروز مسدود است. بهش می گویم خودت ببین. دختر جوانتر عصبانی و در عین حال سرش شلوغ هست. قرولند می کند که من حتی از چنین افتضاحی خبر هم ندارم، معلوم می شود که برای رسیدن اوباما به کاخ ریاست جمهوری زحمت کشیده بوده. سرخورده است، به خاطر احساس خطری که از احتمال تصویب یک قانون محدود کننده آزادی هایش از سوی نماینده اش در دولت کرده.

با حساب فرهنگ ایرانی هر دو دختر از نظر روشنفکران، سطحی و از نظر عامه ، هرزه شمرده می شوند، به خاطر پوشش و سر و وضع شان. با این حال ظاهرا اولویت های زندگی را بهتر از جامعه شناسان ما فهمیده اند.

نایپال مشخص نمی کند که آیا انقلاب ایران تاثیری در تصمیم او به این سفر داشته است یا نه ولی کتاب را با نحوه آشنایی ش با آن شروع می کند. سه هفته پیش از رفتن به ایران، آیت اله خمینی در تبلیغی تمام صفحه در نیویورک تایمز، «مسیحیون» جهان را مورد خطاب قرار داده بود. نویسنده تا پیش از آن هیچ از خمینی نشنیده بود. او سپس در تلویزیون دید که یک ایرانی تحصیل کرده تقلا می کرد مذهبی بودن انقلابیون را با کت مخمل و کلمات تخصصی لاپوشانی کند. بعد نوبت زنی محجبه ایرانی بود که بروی صفحه تلویزیون ظاهر بشود و مدعی دفاع اسلام از حقوق زنان بشود، نویسنده همان موقع با خودش فکر می کند که همه که مثل اعراب با زنان شان رفتار نمی کرده اند که نیازی به دفاع اسلام داشته باشند. نفر سوم یک دانش آموخته حقوق در ایالات متحده بود که از زیبایی حقوق اسلامی حرف می زد و هیچ متوجه تناقض حرف اش نبود. نویسنده سپس به جستجوی ادبیات ایرانی انگلیسی می پردازد و تنها یک رمان اثر خانم ناهید رچلین ( Nahid Rachlin ) پیدا می کند. در این کتاب مشاهده می کند که غرب به شکل تمثیلی، به مرض تشبیه شده است: ناهید به ایران می رود و پزشکی که با خوشحالی در غرب نماندن ش را اعلام می کند برای بیماری جسمی ناهید از وسایل پزشکی که از غرب آورده و با افتخار امریکایی بودن شان را به ناهید تذکر می دهد استفاده می کند.

شش ماه بعد که او سفرش را از لندن شروع می کند، خبرگزاری رسمی ایران هنوز سرشماری اعدامی های انقلاب را روزانه اعلام می کند. خمینی را در جایگاه مفسر اراده خداوند می بیند: اعتصاب مردم را ستوده بود ولی پایش که به تهران رسید آن را حرام اعلام کرد. در لندن ایرانیان را با کیسه های پر از کالا در فرودگاه می بیند و بعد وقتی در تهران پاکستانی ها را در حال انباشتن کیسه شان از کالاهای ژاپنی می بیند نتیجه می گیرد که مسلمین آن قدر ها هم به مادیات بی اهمیت نیستند. از سرو روی مردم در خیابان تهران و لباس های جلب توجه کننده شان نتیجه می گیرد که روستاییانی شهری شده اند که با این طرز پوشش می خواهند به خود اثبات کنند که هر کار دلشان بخواهد می توانند بکنند. در مراجعه به ارز فروشان خیابانی،‌ با مسلمان هندی برخورد می کند که از نابکاری ارز فروش می نالد ولی به برقراری «عدل علی» در ایران می بالد، در همان حال که از حجاب اجباری زنان دفاع می کند دارد نقشه می کشد که از حکومت عدل علی فرار کند و به هندوستان بازگردد.  از پیش زمینه قومیتی خودش به یاد می آورد که «پرشیا» برای هندی ها همچون فرانسه بود برای اروپاییان. سمبل ایرانی را درخت چنار می داند که همه جا به آن بر می خورد. در هر مقطع از سفرش روزنامه انگلیسی زبان می خرد. در دیداری متوجه می شود که تهران تایمز را یک هندی شیعه اداره می کند. در مصاحبت با او می پرسد: چرا نیاز است که اسلام وارد فضای سیاسی بشود؟ حتی اگر اسلام ایده های سیاسی فوق العاده ای هم داشته باشد چه نیازی ست که همه اسلام را داخل کرد؟ پرسشی که امروز هم قابل طرح است.

گاه نامه ای انگلیسی منتشره در قم می یابد با نام «پیام صلح» که در آن برای زمین و زمان خط و نشان کشیده اند. و البته فراموش نکرده اند هشدار بدهند که آب بازیافت شده نجس است (مثل همه تفکرات جادویی، از جمله هومیوپاتی، در اسلام هم به آب کیفیتی فراماده ای نسبت داده می شود. آبی که فاقد هر گونه میکروب و آلاینده ای هست، همچنان غیرقابل استفاده است چون از خاصیت جادویی «پاکی» برخوردار نیست). با حساب نایپال، ایران روزانه هفتاد میلیون دلار درآمد نفت داشته و از علاقه بی حد و حصر مومن و بی دین ایرانی به ماشین و تلویزیون که تماما دست ساخته تکنولوژی غربی ست نتیجه می گیرد که وعده الهی، پول بوده است نه حکومت. در هتل هیلتون خدمت کار لباس هایش را می شوید و بروی دستگیره در اتاق آویزان می کند! در همین دوران می شنود که قراردادی پنج بیلیون دلاری خرید جنگنده اف-۱۴ فسخ می شود، خلخالی آن ها را تشبیه به شمشیر می کرد و به کنایه مستتر در آن بی توجه بود. نویسنده سپس با کمک راهنمایش ترتیب سفر به قم را می دهد، با راننده ای لر، کج خلق و بدرفتار به دیدار صحرای انباشته از آیت اله در ماه رمضان می رود. در همان ابتدا نوجوانی را در بازار حین روزه خواری غافل گیر می کند و از راهنما می خواهد شعار روی دیوار را برایش ترجمه کند: حکومت غیر الهی را نپذیرید تا به بهشت بروید. با دو طلبه پاکستانی در قم دیدار می کند و متوجه می شود ۶ تا ۸ سال «تحصیل» ایشان طول می کشد و وقتی حیرت زده از چگونگی تامین هزینه «تحصیل» می پرسد، مبهم پاسخ اش را می دهند (شهریه را در قم بر خلاف همه دنیا، می دهند به جای اینکه بگیرند). پاکستانی ها وقت دیدار از آیت اله شیرازی می گیرند و در دیدار، دست او را می بوسند. نویسنده او را مردی خوش چهره و با کلامی آهنگین که بعدا متوجه می شود خصیصه خطابه خوان های حرفه ای ست می یابد ولی وقتی تعارف گونه تعریفی از آیت اله می کند، او «گم شده در اطمینان از خود» آن را تعبیر به ستایش می کند. آیت اله میان نقل قولش از شهدا و صدیقین، از هیتلر نقل قول می آورد و او را می ستاید. با اصراری بچه گانه از نویسنده می خواهد که دین اش را اعلام کند و نویسنده بابت دروغی که به پیشنهاد مترجم اش به او می گوید خود را سرزنش می کند (نویسنده خداناباور است).  در قم ایمان را به چالش نمی کشند، همچون اروپای قرون وسطا، ایمان چیزی ست که همه چیز را در جای خودش نگاه می دارد. این را زمانی می فهمد که پاکستانی ها از او می پرسند که آیا او هم از دیدار آیت اله مثل خود آنها مشعوف شده؟ با نگاهی تاریخی کشفی ناگهانی می کند، ردای دانشگاهیان در آکسفورد، اقتباسی از عبای ملاهای قم است! او عقیده دارد که ایران فراموش کرده است که تا چه حد بر اسلام اثر گذاشته است. در دیدار تاریخی اش با قاضی اعدام، آیت اله خلخالی، لباس پوشیدن او را ضدتشریفات و بر خلاف شیرازی می یابد (شرح ملاقات کوتاه را به فارسی اینجا بخوانید). صادقانه او را دلقک می نامد و بر طبق شایعات ادعا می کند که او از چشم ها افتاده بود. شهوت قدرت را در کلام اش جاری می بیند (می خواهیم تا ده هزار سال حکومت اسلامی داشته باشیم). مدعی می شود که هویدا را خودش کشته است و جمعی که به دیدارش آمده بودند، و از روستایی ایرانی تا زوج آفریقایی درشان هست قهقهه خنده سر می دهند. می گوید سلاحی که با آن به هویدا شلیک شده را نگاه داشته. در راه برگشت از قم، بهزاد، رهنمای توده ای ش از رادیو می شنود که روزنامه چپ ها، آیندگان را به دلیل تفرقه افکنی بسته اند. در گفتگوی بیشتر با بهزاد او را سرشار از تناقض می یابد. در خانواده ای غیرمذهبی و از پدری کمونیست که اسلام را برای آنچه واقعا هست نمی بیند. وقتی در خیابان تهران حزب الهی ها به زنی حمله ور می شوند، بهزاد طوری به نویسنده می گوید دیدی؟ که انگار انتظار دارد نویسنده پا پیش می گذاشته و دفاع می کرده. همه چیز را با لمپن توجیه می کند و آنچه هنوز برایش فراهم نشده از آنچه در اختیارش هست مهم تر است. مخفی کاری های بهزاد برای دیدار با دوست دخترش که علی رغم چپ بودن خانواده ای فوق مذهبی دارد در مشهد خواندنی ست.در بازگشت با قطار، بهزاد با دوست دخترش ورق بازی می کنند که کسی به در کوپه می کوبد و اخطار می کند در ماه رمضان ممنوع است. بهزاد ادعا می کند که ناراحت شده ولی چیزی نمی گوید ولی اگر به دوست دخترش حرفی بزنند تحمل نخواهد کرد. در نبردی خیابانی که ناشی از اخراج کارکنان آیندگان، به جبهه بندی دو سوی خیابان میان چپ ها و اسلامیست ها منجر شده، هر دو گروه را متکی به حقیقت منزل و ایمان محض می یابد. در روایتی خواندنی از نماز جمعه ای در تهران، نتیجه می گیرد که کارکردش بر خلاف ادعای بهزاد، سیاسی نیست بلکه همچون یک فرقه، برای متحد کردن و بی چهره کردن یکایک اعضا است. خمینی از سقوط فانتوم ها به وجد آمده و وعده تسخیر جهان را می دهد، همه با ایمان خلل ناپذیر دنباله روی می کنند. در پایان سفرش در ایران از میزان تناقض و ناسازگاری ها به شگفت آمده و حجاب از سر برداشتن خدمه پرواز ایران ایر هم کمکی به کاهش اش نمی کند. می نویسد : گفتن اینکه «معنی این موضوع این است که» تنها یک دستمال روشنفکرانه بروی نواقص تئوکراسی (حکومت مذهبی) کشیدن است.

ایران را پول مفت نفت می گرداند، پاکستان اما با تکیه بر «ایمان» به جلو می رود. در مروری تاریخی، از نقش اقبال لاهوری در بنا کردن یک کشور اسلامی که منجر به بی خانمانی و مرگ میلیون ها انسان شد می گوید. احزاب مسلمانی که درخواست تاسیس کشور اسلامی برای مسلمانان هندوستان را داشتند، پایگاه مردمی شان در هندوستان بود و با انشقاق از هندوستان، یک شبه همه هواداران شان را از دست دادند و خود را در کشوری از غریبگان یافتند. وقتی پایگاه رای شان از دست رفته بود، آسان ترین راه را انتخاب کردند، دیکتاتوری نظامی و کودتا پشت کودتا. کشوری تاسیس شد که هیچ منبع درآمدی نداشت و ایمان هم پول تولید نمی کند، پس صادرات نیروی کار بزرگترین درآمد این کشور شد. نویسنده با طعنه می گوید چطور پاکستانی هایی که برای کار به اقصی نقاط دنیای متمدن اعزام می شدند در برگه های درخواست پناهندگی شان به همبستگی انسانی استناد می کردند در حالیکه از حکومت خودشان هرگز چنین انتظاری نداشتند و خشونت حکومت شان علیه حتی فرقه های دیگر اسلام را تایید می کردند و نتیجه می گیرد که آنها دروغ می گویند تا اجازه اقامت بگیرند. در تیزبینی ستودنی می نویسد که سوی دیگر ایمان، که پر از باید و نباید های ریز و درشت است، سیاست است که ظاهرا در اسلام هیچ حد و مرز اخلاقی ندارد. ایمان کارکرد اش تولید مومن است، ایمان از پذیرش ارتباطات و تنوع های عرفی ناتوان است. برای سیاست مدار اسلامی، اسلام هدف و وسیله و غایت است. چنین است که به نتایج ناگوار می انجامد.

در دیداری با یک ملا دانش آموخته در لندن، او را تشنه قدرت می یابد. تحصیلات اش را دست آویز فخر فروشی اش می بیند و می گوید که زیر آن یک ملای خالص خوابیده. از ملا کتاب چه هایی به فرانسوی و انگلیسی دریافت می کند که ادعاهای پوچی چون پیش بینی همه پیشرفت های علمی اروپاییان توسط حضرت محمد و ایمان آوردن بسیاری از غربی ها صفحات ش را پر کرده. برای فهم پیشینه هجوم اسلام به هندوستان، چاچ نامه را که نوشته یک پارسی ست می خواند. چاچ نامه به شکوه سلطه عرب بر سرزمین پرداخته، اما از قضاوت اخلاقی درباره فتح این سرزمین ها غافل شده است. فاتحین اسپانیایی (Conquistadors) چند قرن بعد با تقلید الگوی اعراب، با ترکیب حرص، ایمان، افراطی گری، قلدری، و فقر، خاک امریکای جنوبی را به توبره کشیدند. نویسنده در نقدی فاخر از سلطه گری (امپریالیسم) عربی به این موضوع اشاره می کند که چطور اقبال امید داشت با تاسیس پاکستان، ریشه های امپریالیستی عرب از اسلام جدا بشود. اما تاریخ نشان داد که اعراب، بزرگترین امپریالیست های تمام قرون و اعصار بوده اند، چرا که مغلوبین، امروزه خود را رستگار شده می دانند. بخش پاکستان کتاب از این جهت خواندنی است که نقدی جانانه است به اسلام. برای نمونه: تناقضی حل نشدنی در شیوه نگرش مسلمین به صدر اسلام، که در روندی ضد-تکاملی، هر نسل نزدیک تر به صدر اسلام را مسلمان تر می دانند تا به خلفای راشدین و صحابه برسند و در عین حال، هدف سیاسی امروز، مسلمان تر شدن از مسلمین صدر اسلام است، امری که پذیرفته شده غیرممکن است. یا اینکه چطور جای خالی هر چیزی در پاکستان با ایمان پر می شود. چطور قلمرو ایمان از قلمرو دانش سوا است. تنها پاکستانی برنده جایزه نوبل، خارج از کشور کار می کند و به دلیل احمدی بودن در سفر به پاکستان تهدید به مرگ می شود. کمی بعد نویسنده می گوید که رد غرب نزد مومنین، مطلق نیست. تمنای مومنین برای غرب را «انگل وار» می خواند و مثال می آورد که پاکستانی ها سی هزار پناهندگی که دولت آلمان غربی برای فراری های آلمان شرقی در نظر گرفته بود را ربوده اند. چند جا به تزویر پاکستانی ها در سواستفاده از قوانین بریتانیا برای کسب آزادی مذهبی برای خود، وقتی که حتی اندکی از آن را در کشور خودشان برای دیگران قایل نیستند اشاره می کند. به داستان شرم آور مولانا مودودی می پردازد که آشکارا مومنین را از همه مظاهر غربی منع می کرد و به وقت بیماری به همان غرب رفت و در بیمارستانی در بوستون جان سپرد (یاد آیت الاه فاضل لنکرانی گرامی). با این حال با خوش بینی قابل توجه می نویسد که اسلام شانس تغییر دارد. در گفتگو با مسلمین همواره می شنود که آنها می خواهند راه خدا را در پیش بگیرند ولی هیچ کدام نمی توانند دقیقا بگویند این راه چیست. در هم صحبتی با یک احمدی متوجه می شود که او از شباهت های مذهب ش با بهاییت بی خبر است و از صحبت با یکی دیگر، می توانیم ببینیم که چطور انسانی کاملا عاقل، به دلیل پیش گویی مذهب اش، پایان جهان را نزدیک می بینند (می گوید شاید یک چند سالی مانده باشد)، چنین تفکری مانع از تصمیم گیری صحیح درباره این دنیا می شود (چرا باید نگران دنیایی بود که قرار است ده سال دیگر پایان بیابد).

در بخش مالزی، پیشینه ای مفید از مناسبات قومی به دست می دهد: مالایی ها ساکنین سرزمین بوده اند و چینی ها و هندی ها را انگلیسی ها برای آباد کردن آورده اند. در دیدار با وکیلی هندی الاصل، اعترافی جالب می شنود: از میان همه کسانی که وکیل با آنها مخالفت سیاسی داشته، تنها انگلیسی ها بوده اند که طوری متمدنانه با او برخورد کرده اند که حتی بعد از اتمام اسارت اش از دست آنها، امروز می تواند رفتاری محترمانه با آنها داشته باشد. معاون وزیر مختار انگلیس در مالزی در سلول به دیدارش می آید و پیش از وارد شدن از زندانی اجازه می خواهد. در زندان انگلستان درس حقوق می خواند و بعد از خارج شدن از زندان برای خودش کاره ای می شود. در دیدار با اسلام گرایان مالزی، از آرزوی آنها برای داشتن یک آیت اله خمینی با خبر می شود (انور ابراهیم، سردسته اسلام گرایان به دیدار خمینی رفته بود)، وقتی درباره اشغال سفارت به آنها می گوید، آنها اطمینان می دهند که کار خود آمریکایی هاست!

در اندونزی، به اسلام گرایی که نویسنده اعضایش را با هوشمندی «مسلمان نوزاده» (بر وزن Born again christian که به مسیحیون بنیادگرا گفته می شود) می نامد، مرض مالزیایی می گفته اند. مروری بر تاریخ کلونیال اندونزی و اینکه چطور جاوه و سوماترا، قرن به قرن توسط نیروهای خارجی اشغال شده. هندی ها، هلندی ها و بعد ژاپنی ها. در اندونزی با شاعری سیاسی که به تازگی از زندان رها شده دیدار می کند که او را تنها کسی می داند که به تناقضات اسلام و مسلمانان نوزاده هوشیار می بیند. شیفته فرهنگ چندلایه اندونزی می شود که چطور اسلام، تنها بر پس زمینه آیین هندو ضمیمه شده است و با کمی دقت می شود کیش هندو را در ریشه سانسکریت واژه ها دید. متوجه این نکته می شود که چطور نگاه داری از بناهای تاریخی هم وظیفه مابقی دنیاست. به مدرسه های نامتعارفی که ادعای تایید ش توسط غربی ها را دارند سر می زند و جز تشویق به ناپرسشگری از ایمان چیزی نمی یابد.  می نویسد اسلام تنها پرسش هایی بر می انگیزد بدون اینکه برایشان پاسخی داشته باشد. پاسخ نزد پیامبر بوده است. او مرده است. اسلام اکنون کیش عصیان و هرج و مرج است.

در مسیر بازگشت، شش ماه بعد از ایران می گذرد و ویرانگری انقلاب را در ایران می بیند و از هر گوشه صدای نارضایتی و یاس می شنود. همه روزنامه های انگلیسی زبان ناپدید شده اند و تهران تایمز با دو نفر به کار ادامه می دهد. به مصیبتی که گروگان گیری سفارت برای همه ایرانیان به بار آورده اشاره می کند. قانون اساسی نو نوشته را با حضور خمینی بر فراز قانون، بی فایده می یابد. بهزاد را در دیدار دوباره، جوانی سرخورده و بی انگیزه می بیند که تمنای آنچه استالین بر سر روسیه آورد را برای ایران دارد: کشتار «میلیون»‌ها نفر. او مشتی نمونه خروار است. ایرانی ها را با انتزاع بیش از واقعیت درگیر می بیند. از تجربه تلخی می گوید که پسرکی در سرمای زمستان در پیاده رو آتشی بر می افروزد و لباس تن ش را تکه پاره می کند و در آتش می اندازد و فریاد می زند (مترجمی به همراه نویسنده نبوده) و مردم از کنارش بی تفاوت رد می شوند در حالی که پوستر های خیابان انقلاب، پسرکانی را با قطرات اشک بر گونه، هزار هزار فروش می رود. سوژه ای انتزاعی بر کاغذ، همدردی بیشتری از پسرکی که فریاد می زند و در آتش می نشیند بر می انگیزد.

در قضاوت نهایی اش از انقلاب ایران، آن را محصول حضور چندصد هزار دانش آموخته غرب به لطف شاه می داند. انقلاب ایران، از دید نویسنده وامدار پیشرفت های قرن بیستم در جاهای دیگر دنیا ست که حس برابری و اتحاد را برانگیخت. اما نهاد های مدنی، قانون گذاری عرفی و اصلاحات اقتصادی ست که توان نزدیک کردن آن ایده آل ها به واقعیت دارند، چیزهایی که انقلابیون با تمام وجود با آنها مخالفند.

کتاب با پیش بینی تکان دهنده پایان می یابد. در پایان سال ۱۹۷۹ نویسنده می گوید که از میان این همه شوق برای تاسیس حکومت اسلامی و احیای اسلام، جز بنیادگرایی اسلامی چیزی نخواهد ماند. نویسنده بالاخره بابت این کار سترگ اش چند ماه بعد از حملات یازدهم سپتامبر، در سال ۲۰۰۱، جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد. سال ۱۹۹۵ سفری مجدد به چهار کشور کرد که نتیجه اش را در کتاب «فراتر از ایمان» منتشر کرده است که حدس می زنم به همین اندازه خواندنی باشد. انتقاد های فراوانی متوجه نویسنده است بابت هواداری از شوونیسم هندو و حرف هایش مبنی بر اینکه هیچ زن نویسنده ای را هم طراز خودش نمی داند. او متولد ترینیداد و از هندی هایی ست که توسط ارتش کلونیال بریتانیا به مستعمره ها کوچانده شده بودند.

برای من کتاب تجربه ای یگانه بود که نشان می داد چطور در سی سال اخیر، علی رغم تغییرات شگرف، در میان مومنین، هنوز در بر همان پاشنه می چرخد. توصیفات نویسنده از مکان ها و اشخاص به قدری زیبا و زنده است که می توانید خود را در تماس با آنها احساس کنید. در چند سطر از لبو فروشی های کنار خیابان تهران می گوید، اینکه چطور شربتی را بروی لبو ها می ریزند و برخلاف ظاهر اغواکننده اش، مزه ای ندارد و زیر شیرینی شربت، کاملا بی مزه است. توصیف اش از زندگی عشایری افغان ها در مرز پاکستان و مفتون شدنش با زندگی نیمه وحشی آنها لذت خواندن توصیف ناپذیر دارد. اسباب سرافکندگی ست که ده سال پس از حملات یازدهم سپتامبر و سی سال پس از انتشار کتاب، در ایران کتاب ناشناخته مانده است. خواندن اش را به همه توصیه می کنم.

هستی، که کریستوفر به راحتی اقرار می کرد که بسیار تیره و تاریک است، اندکی تاریک تر شد. با مرگ او، این جهان اندکی تهی تر هم شده است. کریستوفر چراغ دانش و نور بود در جهانی که دایما در تلاش خاموش کردن هر دو است. او شجاعت این را داشت که جهان را برای آنچه واقعا هست و نه آنچه ما دوست داریم باشد، قبول کند. به گمان من این بالاترین ستایشی ست که می توان از یک خردمند کرد. او آگاه بود که هستی اهمیتی به وجود ما یا رفاه ما نمی دهد و تجسم این واقعیت شد که جهان ما معنا و مفهوم اش را از ما دریافت می کند. برای کریستوفر این واقعیت منتج از باوری بود که زندگی اش را هدایت می کرد: دفاع جانانه از این فرضیه ساده که شکاکیت و نه خوش باوری، والاترین اصلی ست که خرد انسانی می تواند برای زیست شرافتمندانه به کار بندد. او خود نمونه واقعی اینگونه زیستن و حس رضایت عمیقی بود که اکتشاف، شرافت و شجاعت روشنفکرانه به بار می آورد به خصوص وقتی مقابل قدرت، با آگاهی مبارزه کنید، حتی وقتی به خوبی می دانید شانس پیروزی در چنین نبردی همواره ناچیز است. بر این اساس او همیشه مهیای اعتراض علیه بی عدالتی و نادانی، هرجا که می یافت بود، برایش مهم نبود احساسات چه کسی در این میان جریحه دار می شود. او به واقع یک «پادنویس» بود و حتی کتابی نوشته است که چطور راه او را به عنوان یک پادنویس (Contrarian) ادامه بدهیم. به محض ورود به کاشانه اش یک چیز توجه همه را جلب می کرد: کتاب. کتاب همه جا بود، بروی هر قفسه ای روی هر دیواری روی میز روی مبل و صندلی و میز توالت. اما همانطور که بر هر کسی با یک گپ عصرانه روشن می شد، کتاب برای کریستوفر ،برخلاف بسیاری از ما، نقشی بیش از تزیین خانه را داشت. کتاب ها به شکلی بر اساس موضوع و ایده ها مرتب شده بود که واضح بود کتاب ها مرتبا مورد مشورت کریستوفر هستند و دانش داخل شان به شکلی مورد استفاده اش هست که انگشت شماری از ما تلاش اش را کرده ایم. برای شکستن غرور انسان بسیار مفید است که از نزدیک شاهد روشنفکری باشد که به قدری به موضوع محاط باشد و آن را مزه مزه کند و از برای خود موضوع به آن بپردازد و هر آنچه ارزش دانستن داشته باشد را با نگاه منتقدانه بررسی کند. او برای نور انداختن بر ایده های کهن و نگاه نقادانه به ایده های نوین با استفاده از تجربیات یک زندگی تلاش روشنفکرانه، به همراه کنجکاوی و هیجان بازیگوشانه کودکی در آب نبات فروشی همواره آمادگی داشت. بار آخری که او را ملاقات کردم موضوع گفتگوی ما از ماهیت نیستی، مکانیک کوانتوم و چند جهانی (موضوع کتابی از من که کریستوفر مشغول نوشتن پیشگفتاری برایش بود، پیش از اینکه بیماری مانع بشود)، به قبح مجازات اعدام، به جنون حاکم بر افراط مذهبی که دو سوی نزاع اعراب و اسرائیل را فرا گرفته، به کیش کاتولیک که مایه شرمساری ست کشید و به موضوعی مرتبط ختم شد: تنبلی روشنفکرانه و پوچی پرمدعایی که باور مذهبی و سروصدای خداشناسانه در فرهنگ عامه را در بر می گیرد. کریستوفر یک دانشمند نبود ولی شیفته قدرت دانش بود، نه فقط اثری که می تواند بر مشکلات انسان داشته باشد بلکه برای او و برای من، مهم ایده های ارزشمندی ست که از دانش به دست می آید. او این ذکاوت را داشت که بفهمد هستی به مراتب از ما خلاق تر است و به عنوان کسی که تمنای تجربه همه جنبه های زندگی روشنفکرانه را داشت، برای یادگیری از هستی همان قدر بی تاب بود که برای آموختن از آثار فلاسفه و تاریخدانان و نویسندگان بزرگ تاریخ. او با سئوال ها و نظرات اش، درک من را از نتایج یافته های علمی خودم گسترش داد. بعد از توضیح آینده مایوس کننده یک جهان در حال سرعت گرفتن، او همین ایده را دست مایه بیان این مسئله ارزشمند کرد که چطور جهانی از نیستی بوجود می آید. برای کسانی که تصور هستی از نیستی، غیرممکن یا نامحتمل می رسد، می بایست بگویم نیستی به راحتی از هستی رخ می دهد. در آینده ای دور، جهان تاریک، سرد و تهی خواهد بود. به قول او، وقتی که به آینده ناگزیرمان می اندیشید: نیستی با آخرین سرعت ممکن به سوی ما می آید. چنین تصوری او را نمی ترساند. او متوجه بود که دانش برای قوت قلب دادن به خودمان کسب نمی شود بلکه هدف بهبود آگاهی ما از زنده بودن است. درست پیش از اتمام آخرین ملاقات ما، در یکی از آن اتفاقات شاعرانه که زندگی را به شکلی غیرمنتظره لذت بخش می کند، من به یک تکه روزنامه بروی میز آشپزخانه اش برخوردم درباره تلاش عده ای برای اطمینان از اینکه نوجوانان در طول حضورشان در دانشگاه های برجسته، تربیت و اخلاق کاتولیک شان را حفظ کنند. در توضیح وسوسه های ترک زهد و سقوط به گناه، نویسنده نوشته بود: «مواجه شدن با نیچه، هیچنز، خوابگاه های مختلط(دختران و پسران) و شلنگ آبجو(برای نوشیدن مستقیم از بشکه)، معلوم است که منجر به گمراهی می شود». من به این فکر می کردم که چنین جمله ساده ای چطور احترامی فراوان به هیچنز گذاشته است. اینکه تاثیر فرهنگی ات این قدر قوی باشی که بی نیاز از توضیح دادن بشود نامت را برد یک چیز است، اینکه نام ات را میان نیچه و شلنگ آبجو بیاورند اما افتخاری ست که انگشت شماری از ما می توانیم امید داشته باشیم که شایستگی کسب ش را داشته باشیم.
این نوشته پیشتر در خودنویس منتشر شده است.

درباره هیچنز اینجا و اینجا بخوانید

در سوی دیگر دعوا، رییس مجلسی که اگر نمی شود انتظار داشت که مدرک دکترایش کمی آداب دانی یادش داده باشد، لااقل انتظار می رفت از نشستن بر سر شاهراه اطلاعات (صدا و سیما) و تماس با فرهنگ خارجی برای سالیان سال، اندکی مبادی آداب بشود ، حرف از لولو و دراز شدن رو به قبله می زند، آن هم به فارسی. به دلیل رهن کامل کردن ارکان حکومت توسط خانواده اش، برادر دیگرش با افتخار از احکام قرون وسطایی که برادر سوم در قوه قضاییه به اجرا می گذارد جلوی چشم دنیا دفاع می کند. ظاهرا فکر می کند حس بهت زدگی که در مصاحبه کننده ایجاد می شود ناشی از شیرین کاری اش است. اینها تازه تحصیل کرده هایش هستند، به کل از دارو دسته دکتر قلابی ها و رییس جمهور محبوب شان بگذریم.

جنگ فقط با توپ و تفنگ و هواپیمای رادارگریز نیست، جنگ فتح قلب هاست. تا حالا که به شکل اسف باری جنگ مغلوبه است.

نویسنده در پیشگفتار کتاب به آموزگار بزرگش داروین می پردازد. همین طور پایه های تئوریک این کتاب را به شکلی خلاصه بیان می کند: اینکه ما موجودات زنده، تنها ماشین های بقا هستیم، نه بقای خودمان، بلکه بقای ژن هایمان. داکینز می گوید که تنها با در نظر گرفتن این اصل است که می توان رفتار موجوداتی متنوع را تفسیر کرد. او همینطور توضیح می دهد که این کتاب درباره اخلاق نیست، او ایده استخراج اخلاق‌ (به عنوان سازوکار تشخیص خوب از بد) از زیست شناسی را پوچ می شمارد. او می گوید که نوع گرایی (Speciesim) را به مانند نژادپرستی بی اساس می داند. دلیل این توضیحات این است که کسانی مطالب این کتاب را دلیل بر صحت تصورات خودشان قرار دادند و با تبلیغ داروینیسم اجتماعی (Social Darwinism) برای مدت ها مدعی بودند که کمک کردن به فقرا و ضعفا یا حتی مصدومین و معلولین، برخلاف روند طبیعت است و بنابراین نمی تواند به نفع ما باشد! داکینز صراحتا می نویسد از زندگی در دنیایی با چنین اخلاقیاتی بیزار است. با این حال، این نگرش همچنان طرفداران خودش را به خصوص در زمینه هایی چون اقتصاد دارد.

مفهوم محوری دیگری که داکینز در فهم فرگشت (Evolution که به اشتباه تکامل ترجمه شده است) پیش می نهد این است که هیچ گاه متوقف شدنی نیست. فرگشت بخشی از ذات حیات است. در اینجا می بایست روشن کنیم که به زبان ساده، فرگشت چیزی نیست جز تغییر فراوانی یک ژن در جمعیت های زنده. اینکه این تغییر چطور رخ می دهد، همیشه از راه انتخاب طبیعی مورد نظر داروین نیست و این تغییر فراوانی که منجر به بروز صفاتی جدید می شود، لزوما به معنی «کامل» شدن نیست، اگرچه در فارسی تقریبا همه باور دارند که یک مسیر اعتلایی در کار بوده و به همین دلیل ترجمه را به غلط تکامل کرده اند. در حالی که با بهره گیری از کتاب دیگر نویسنده می بایست گفت که فرگشت موجودات زنده به مانند نتیجه کار «ساعت ساز کور»‌است. فرگشت هیچ هدف غایی را پیگیری نمی کند و رانه ای جز بقای ژن در پس اش نیست. البته کاملا قابل فهم است که در جامعه مذهب زده ایران سخت بشود جا انداخت که ما حق نداریم مفاهیم مذهبی مان را بر یک تئوری علمی بار کنیم، به هر حال نهضت بومی سازی و اسلامی سازی هنوز هم خریداران زیادی دارد.

در طول کتاب، مسئله های پرشماری از زیست حیوانات طرح می شود که تلاش می شود با بهره گیری از تئوری ژن خودخواه، توضیح داده شوند. مثلا توضیحی پیچیده برای لزوم مرگ اعضای پیر یک جمعیت حیوانی داده می شود. همین طور به شکل مفصل به موضوع تولید مثل جنسی و دلیل ارجیت اش بر تولید مثل غیرجنسی، که در آن پدر و مادر یکی است و یک حیوان می تواند فرزند تولید کند، پرداخته می شود از دریچه این تئوری. یک معمای جالب توضیح داده شده، از میان رفتن استخوان آلت نر در انسان و میمون ها، در حالی ست که عموزاده های شامپانزه آن را حفظ کرده اند. توضیح بسیار مفیدی درباره تفاوت میان انتخاب گروهی و انتخاب خویشی (Kin Vs Group Selection) داده می شود: انتخاب خویش یعنی اینکه به دلیل نسبت خونی داشتن با دیگر اعضای خانواده، در صورت کمک رساندن به او، شانس بقای ژنهایتان را افزایش می دهید، اگرچه این کمک رساندن به قیمت به خطر انداختن جان خودتان باشد(فرزند شما نیمی از ژن های شما را حمل می کند)، دقت باید کرد که باز هدف، بقای ژن است، نه لزوما حامل ژن (بدن). از اینجاست که دقت در صفت «خودخواه» برای ژن مهم می شود: داکینز می گوید که خودخواه، تنها یک استعاره است و نبایستی با بار ارزشی قضاوت شود. در ادامه با یک توضیح ساده، وجه مشترک حیات و بقا بروی زمین را در برابر خواننده قرار می دهد: برای بقا، می بایست تولید مثل، ویژگی موجود زنده باشد. ما حیوانات، تنها حامل های این تولید مثل کننده (Replicator) (یا همان ژن) ها هستیم. این مفهوم بسیار وسیع است و به واقع برای ذهن علاقه مند، درکی نوین برای جهان زنده می گشاید، به عنوان مثال او اجتماعی بودن ژن ها را با همین تئوری توضیح می دهد. به طور مثال می گوید اینکه یک حیوان فعالیت های اجتماعی دارد (مثل انسان) به دلیل تصمیم سازی های عقلایی نیست، بلکه به دلیل ژن هاست. مغز، توانایی های اجرایی نسبتا وسیعی دارد، ولی سیاست گذاری در سطح ژن ها انجام می شود. نتیجه، برتری مطلق و نهایی با ژن است، اما اجازه بدهید در این معرفی از مفهوم جبر و اختیار حرفی به میان نیاورم. یک نمونه جالب که علیه مخالفین تئوری کنترل رفتار دیگرخواهانه و فداکارانه توسط ژن ها ارایه می شود، پرتاب کردن توپ به هوا و گرفتن اش هست. آیا کسی که چنین بازی نسبتا پیچیده را اجرا می کند، از محاسبات پیچیده ریاضی ذهنی لحظه ای اش استفاده می کند؟ واقعیت این است که تقریبا همه کارها توسط سطحی ناخودآگاه تنظیم می شود و فرد فقط از بازی لذت می برد. در مورد رفتار دیگرخواهانه هم چنین است که کنترل بخش زیادی ش ظاهرا در اختیار ژن هاست، با اینکه فرد نسبت به انجام این رفتار، آگاه است.

در مورد رفتار دیگرخواهانه، نمونه مراقبت از فرزندان به تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است. در طبیعت، توازنی برقرار است که میان زایایی (Bearing) و مراقبت (Caring). والدین انتخاب می کنند. می شود تا زمان مرگ یک فرزند، از او مراقبت کرد، از این نظر، شانس بقای ژن، حداکثر می شود ولی در همین حال، شانس زایایی از دست می رود و تعداد کپی های ژن بقا یافته، به حداقل می رسد. نویسنده به موضوع «عزیز دردانه» کردن فرزندی از میان فرزندان از نگاه تئوری ش می پردازد و نشان می دهد که چنین کاری برای مادر، با هدف بقای حداکثر نسخه های ژن هایش (که در بدن یکایک فرزندان هست)، همیشه درست نیست. مثلا مادر میان دو فرزند هم سن تبعیض نمی گذارد چون هر دو شانس بقای یکسان دارند، ولی فرزندان ارشد تر، از حمایت مادر محروم می شوند، چون ارزش این حمایت برایشان به اندازه فرزندان کوچک تر نیست.اما فرزندان به دلیل اینکه هدف شان بقای ژن های خودشان است، همانطور که در طبیعت دیده ایم به دفعات با یکدیگر برای جلب همه حمایت والدین درگیر می شوند. نهایتا اینکه وقتی فرزند ارشد بتواند از خودش مراقبت کند، برای او بر مبنای انتخاب خویشی، مزیت دارد که از برادران و خواهران کوچکترش مراقبت کند. در اینجا نویسنده تذکر می دهد که مراقبت فرزندی، یک رفتار لزوما زجرآور نیست، و در حقیقت ژن ها برای تشویق حیوان به انجام این کار، عملا فرزندان را و مراقبتی که در خواست می کنند را به مانند یک مخدر اعتیادآور در ذهن حیوان کاشته است. در سوی دیگر ماجرا، فرزندان نخستینیان (پرایمیت ها) و بیشتر پستانداران، برای جلب توجه والدین، کاری معادل بمب گذاران انتحاری می کنند: تهدید به آسیب رساندن به خود، که از دید ژن های والدین، به معنی نابود کردن شانس بقای ژن های خودشان است.

همانطور که اشاره شد، تئوری مدعی توضیح پذیری همه رفتار های موجود زنده است. از این جهت طیف موضوعات بررسی شده حیرت آور است. موضوع انتخاب جنسی، که اول بار توسط داروین تبیین شد مورد بررسی تفصیلی قرار می گیرد. از دید ژن خودخواه، رابطه تک همسری، برتری دارد به این دلیل که ژن های نر مطمئن می شوند که هزینه ای که بدن می کند، خرج نگاهداری از ژن های مشابه در بدن فرزندان خودش و نه ژن های غریبه در بدن نافرزند اش می شود. ژن های ماده هم با تکیه به وفاداری نر، در جفت گیری به دنبال علایمی مبنی بر سلامت جسمانی می گردند. در داستان های ما انسان ها هم رفتار ماجراجویانه پیش از به وصال رسیدن،  حاکی از ریشه های فرگشتی دارد. در این تئوری، تولید مثل کننده ها (ژن ها) برای بقای خودشان پوسته ای پدید آوردند که با گذر از میلیاردها سال فرگشت، امروز تبدیل به سلول های زنده شده است، به زبان دیگر، برای تولید مثل کننده ها، حتی وجود خود سلول هم ضروری نیست. مثال بارزش، ویروس ها هستند که تنها یک رشته مولکول حاوی اطلاعات ژنتیکی اند. البته یک اشاره بدیع برای من، این نکته بود که ممکن است ویروس ها مسیر معکوس را هم پیموده باشند: از نظر تئوری، بدن های پر سلولی یک مصداق جامعه (کلونی) اند ولی حتی ترکیب ژنی یک موجود زنده هم خودش یک جامعه (کلونی) ژنی است که به هدف تکثیر حداکثر یکایک ژن ها، گرد آمده اند. اگر بشود برای تک سلولی ها شعور فرض کرد و تجمع شان در بدن پر سلولی ها را ناشی از خودآگاهی دانست، بی شک نمی شود برای ژن ها خودآگاهی فرض کرد. دیدگاه ژن خودخواه در فاخرترین شکل اش (برای من همیشه این معما بود که وقتی تک سلولی ها شعور و آگاهی نداشته اند، چرا به همدیگر نزدیک شده و کنار هم مانده اند. اگر موضوع را از دید ژن ببینیم، کاملا معقول می شود). اتفاق می اوفتد که به این جامعه ژنی، یک ژن اضافه می شود که نتیجه جهش نیست بلکه وارداتی ست (مثال اش اضافه شدن ماده وراثتی ویروس ایدز به ماده وراثتی سلول های ایمنی انسان است)، اما داکینز مدعی است ویروس ها، گاها می توانند نتیجه قیام یک ژن از داخل کلونی و خارج شدن از آن باشد.

دو مفهوم دیگری که به طور گذرا به آنها اشاره خواهم کرد (اگرچه در کتاب بسیار تفصیلی بحث شده اند)، یکی معمای زندانی و دیگری تئوری بازی است. داکینز با معرفی جامعی از تئوری بازی، رفتار موجودات جهش یافته در جمعیت خودشان را و همین طور رفتارشان در قبال دیگر گونه ها را توصیف می کند. مثلا اگر در یک جمعیت، در هر رویارویی میان دو موجود، یکی همیشه فرار کند و دیگری همیشه حمله کند، این باعث خواهد شد که توازنی شکل بگیرد با ترکیبی از هر دو، به جای غلبه کامل یکی بر دیگر. موضوع بعدی، معمای زندانی است (برای آشنایی اینجا را بخوانید) که داکینز برای توجیه همیاری و همکاری میان موجوداتی چون ما به کار می برد، اما در ادامه آن را برای طیف وسیعی از رخداد ها به کار می برد. پیش فرض این است که در معمای زندانی، در صورتی که برای بی نهایت بار تکرار بشود، برنده، ژن هایی خواهند بود که حامل هایشان را مجبور به همکاری کنند. داکینز از مسابقه ای می گوید که از برنامه نویسان خواسته شده بود در یکصد بار بازی معمای زندانی، در مقابل کامپیوتر یا یک برنامه رقیب، بهترین استراتژی (ترتیب یا ترکیب اجرای همکاری یا لو دادن) را مقایسه کند. پیچیده ترین الگوریتم ها در مقابل یک الگوریتم ساده به زانو در آمدند: این به اون در (Tit for tat)، بازی کننده، هر بار که از رقیب خیانت می دید، یک بار او را با لو دادن مجازات می کرد و در بار بعدی دوباره همکاری می کرد. البته با بی نهایت شدن تعداد دفعات اجرا، دو استراتژی مهربانی (niceness) و بخشایندگی (forgiveness) انتخاب مثبت می شدند: ریشه های خیرخواهی و محبت در موجودات زنده، به شکلی بی نقص توسط ژن خودخواه توضیح داده می شوند. همین طور در طبیعت این واقعیت است که اکثر ارتباطات، غیر جمع-صفری (Zero sum) هستند: سود یکی لزوما به معنای ضرر کردن دیگری نیست. داکینز حتی رفتار بیماری عفونی در بدن بیمار ایدزی را با معمای زندانی توضیح می دهد، یا با ارجاعی تاریخی در جنگ جهانی اول، سخن از استراتژی زندگی کن و بگذار زنده باشند در دو سوی جنگ در خاکریز که ماه ها ادامه می یافت را مثال بارزی دیگر می بیند.

داکینز بحث درباره تجلی ژن ها (فنوتیپ) را به کتاب دیگرش، Extended Phenotype می نهد. مفهوم محوری دیگر که معرفی جداگانه می طلبد، میم (meme) به عنوان هر صفت تکثیر پذیر که در جمعیت قابل به ارث رسیدن باشد معرفی می شود. بر خلاف ژن، میم در هر بار انتقال به فرزندان، نصف نمی شود. میم ها همیشه هم به مانند باورهای مذهبی، احمقانه نیستند، در واقع، میم ها تولید مثل کننده های فرهنگی هستند (همین نام میم، به دلیل جالب توجه بودنش در ذهن می ماند و بنابراین یک کپی اش در ذهن شنونده باقی می ماند). با طعنه می گوید که داروین در صورت زنده شدن امروز، حرف زیست شناسان فرگشت گرا را اصلا متوجه نمی شد و در واقع، بیشتر تئوری های موجود در «منشا الانواع» امروز از درجه اعتبار ساقط شده اند (فرق حواری علمی با پیروی مذهبی). پیشنهاد می دهد با استفاده از کاندوم،‌علیه ژن های خودخواه مان قیام کنیم (لازم به یادآوری او نیست، قیمت شیرخشک آدم را ناگزیر از استفاده از کاندوم می کند). میانه بحثی آکادمیک دق دلی ش را از وکلای طلاق بیرون می ریزد. اشاره می کند حیوانات تک همسری هم به مانند خانم ها، به ملک و املاک (قلمرو) نگاه می کنند. یادآوری می کند که فرگشت هم به مانند خود حیات، نامحتمل است اما ناممکن نیست (به دلیل واضح وجود داشتن اش). در معدود حاشیه روی ها علیه نادانی، توضیح می دهد که فریب، یک برتری واضح است که انگیزه های فرد را می پوشاند. ولی به زودی، همه اعضای آن گونه صاحب ش می شوند و بنابراین به خوبی نسبت به علایم فیزیکی یا غیرفیزیکی ش مسلط می شوند و برتری فریب کاری از میان می رود چون فریب کار،زود لو می رود. اینجاست که «خود فریبی» (self deception)، به عنوان یک برتری دیگر رخ می نماید و در گونه انسان زیاد می شود. فرد با ناآگاهی از فریب کاری خودش، دیگر علایم فریب را بروز نمی دهد و به راحتی از دیگرخواهی دیگران سو استفاده می کند. البته نویسنده می گوید همه سیستم های دیگرخواهانه، در ذات خود ناپایداراند به دلیل اینکه همیشه این خطر وجود دارد که مورد سواستفاده رفتار خودخواهانه قرار بگیرد. تامین اجتماعی در جوامع انسانی، نمونه ای بارز است.

در مجموع، برای کسی که هیچ علاقه ای به زیست شناسی ندارد، این کتاب هنوز منبع الهامی فراوان برای درک بهتر حیات و بقای آن بروی این کره خاکی است. برای کسانی که زمینه ای در زیست شناسی یا علاقه ای به فرگشت دارند، یک کوشش آکادمیک و ریاضتی دانشمندانه است. خواندن نسخه ۳۰ سالگی را که نویسنده با فروتنی در پانویس های متعدد، به اشتباهات ش اعتراف می کند را توصیه می کنم.

ویراستار و مصاحبه کننده ظاهرا با نام مستعار بهرام چوبینه، تلاش داشته تا حرف های بروجردی را برای ثبت مستند کند. در نگاه اول، ضعف کتاب در شفاهی بودن بیش از حد ش است. پیگیری سیر نوشته ها مرتبا به دلیل جلو و عقب رفتن در حافظه تاریخی دشوار می شود و ظاهرا اصرار ویراستار حفظ ساختار پرسش و پاسخی مصاحبه بوده است. سئوالات در اوقاتی چالشی می شوند ولی در دیگر مواقع پرسش ها باز هستند تا گوینده واقعه ای که ظاهرا پیشتر شرح داده را بازگو کند. کتاب برای فرمت الکترونیکی قابل قبول است و دارای پیوست های قابل توجه به صورت عکس ها و لیست ها و اسناد تایپ شده از روی متن هستن.

بروجردی جوانی بوده با سابقه خدمت در ارتش که به دلیل وضع مساعد مالی و روحیه ماجراجویی، توسط یکی از افراد هیات موتلفه با نام مستعار شهاب جذب می شود. به گفته نویسنده در ابتدا تنها گشت و گذار بوده و در میانه این ایران گردی ها، فلاکت مردمان را به بروجردی نشان می داده و می گفته در مملکت اسلامی نباید چنین باشد. بعد از جذب بروجردی و دو نفر دیگر، یک گروه «توحیدی» تشکیل می دهند که در حقیقت یک سلول تروریستی بوده با اهداف شناسایی، خرابکاری و آدم کشی. طیف کسانی که توسط این گروه به قتل می رسند به قدری وسیع است که تنها به یک کمپین وحشت افکنی می ماند. بعدها وقتی پس از انقلاب صحبت از صدور انقلاب می شود، منظور آوردن و آموزش دادن قاتلین و تبه کاران کشورهای مفلوک دیگر به هدف بازتولید همین گروه های ترور و خراب کاری در دیگر جاهاست. بروجردی در مقطعی آموزش این خارجی ها که اکثریت شان عرب زبان بوده اند را در پادگان امام حسین به عهده می گیرد. از جمله هولناک ترین ماجراهای پیش از انقلاب، آتش سوزی سینما رکس است، که توضیحات مختصر کتاب خمینی در فرانسه، با گفته های بروجردی در این باره منطبق است. گروه بروجردی، مقادیر زیادی ماده آتش زا را از آقای خامنه ای در تهران تحویل می گیرند و به موسوی تبریزی در آبادان تحویل می دهند. وقتی چند روز بعد خبر حادثه منتشر می شود، اعضای گروه به شهاب اعتراض می کنند که اینها زن و بچه مردم اند و این شکل از آدم کشی از دید آنها مجاز نیست! تنها شاهد پشیمان حادثه، بعدا توسط موسوی تبریزی در تهران محاکمه و به اعدام محکوم می شود!  از رشیدیان، یکی از اصلاح طلبان به عنوان دیگر این جنایت حرف زده می شود. در موردی دیگر، آخوندهای مخالف خمینی را می ربودند و در کاروانسرای متروکه برایشان دادگاه اسلامی برگزار می کردند و به قتل می رساندند و چال می کردند. تصویری که هوشنگ نهاوندی از فعالیت های گروه های اسلام گرا به مرکزیت موتلفه/فداییان اسلام به دست می دهد، یک عملیات گسترده خرابکارانه، با استفاده از مهره های تبه کار و فاسد، در این خاطرات تایید می شود. فزون بر این، بروجردی مدعی ست کسانی در سال های ۵۶ و ۵۷ از داخل دستگاه حاکمه به انقلابیون کمک می رسانده اند تا خرابکاری هایشان را ادامه بدهند، و گروه مجاهدین، با نادانی تمام، آدم کشی ها و انفجار ها را به عهده می گرفت و باعث می شد توجه از روی سلول های تروریستی توحیدی منحرف بشود. شبکه ای تامین کننده، به صورت شبکه ای از عراق و معاودین (رانده شدگان عراقی در سال های به قدرت رسیدن حزب بعث) که سلاح به داخل ایران قاچاق می کردند، تا دپو های اسلحه در محلات مختلف تهران و شهرهای دیگر و همین طور همکاری ابراهیم یزدی و صادق قطب زاده و مصطفی چمران در انتقال آموزش دیده های هوانیروز ارتش که توسط هیات موتلفه جذب شده و با رشوه به تیمسار برنجیان، برایشان مرخصی های یک ماهه حین خدمت گرفته می شد و به ظاهر به فرانسه یا آلمان می رفتند ولی از همان جا به سوریه یا لیبی یا لبنان برای آموزش فرستاده می شدند. منابع مالی این کمپین اما ترسناک تر است، بازاریانی که داوطلبانه وجوهات نمی داده اند خود هدف قرار می گرفته اند. بعدتر وقتی افرادی برای دیدار خمینی به پاریس یا بعدا به مدرسه رفاه می رفتند، بازاریان چک های سفید امضا به حاج آقا اشراقی می دادند تا بار بیابند. پولی که از سرقت از بانک به دست گروه افتاده بود، خرج پول دادن به مرغ فروشان می شد تا مرغ را ارزان به مردم ارایه کنند، و تبلیغ می شد که آقا که بیاید، همیشه اینطور خواهد بود.

اما همه آنچه نقل می شود در مقایسه با آنچه پس از انقلاب رخ داد از قساوت و جنایتکاری رنگ می بازد. بروجردی به دلیل آموزش های نظامی، شخصا در سرکوب سقز حضور داشته و جنایات خلخالی را شاهد بوده. وقتی کار غارت و چپو در کمیته ها بالا می گیرد،‌خمینی تلاش می کند اوضاع را کنترل کند، اما امثال شاه آبادی و خسروشاهی که ارتباطی با خمینی داشته اند به کار خود ادامه می دهند. کمیته ها از یک سو گروگان می گرفتند و غارت می کردند، مردم از سوی دیگر برای دادخواهی به دیوار سید احمد بر می خوردند که پیش از اجازه دیدن پدر، درخواست پول واریزی به حساب شماره ۱۰۰ امام خمینی می کرد. این حساب توسط بسیاری برای توجیه رشوه گیری مورد استفاده قرار گرفت و مثلا برای آزاد کردن بازاری ها، یک مبلغ به حساب ۱۰۰ و مبلغی هم مستقیم به آخوند مسئول کمیته داده می شد. این کمیته ها بلافاصله تبدیل به میلیشیای شخصی آخوند ها شدند و تلاش های بهشتی برای نظم دادن به امور با ترور اش ناکام ماند. بروجردی معتقد است که باندهای متعدد تشکیل شده از خود اسلام گراها، از نوفل لوشاتو در حال شکل گیری بود و مثلا محمد خاتمی، پسر آیت اله صدوقی و صادق طباطبایی را در یک گروه می داند که در همان نوفل لوشاتو در حال توطئه علیه بقیه بودند.

از نکات جالب در کتاب، اشاره نسبت نواده شیخ فضل اله نوری بودن نورالدین کیانوری رهبر حزب توده است، اینکه او نسبتی با خمینی هم داشته. یا این موضوع که دلیل حاشیه نشینی هادی غفاری، پرونده سازی علیه احمد خمینی بوده. یا رفتار متکبرانه عباس امیرانتظام در زندان جمهوری اسلامی با بروجردی. یا این موضوع که اساسنامه سپاه پاسداران که بروجردی در تشکیل اش حضور داشته، و در این راه از کیانوری کمک فراوان گرفته است. اینکه چمران و گروه امل ش، در تل عتزر دست به کشتار فلسطینیانی می زنند که قصد عقب نشینی داشتند و اینکه او به شهادت پزشکی قانونی ایران، با شلیک سه گلوله از پشت به قتل رسیده و آن هم نه در خط مقدم. اینکه خامنه ای علاقه ای وافر به تهذیب دارد و مجموعه ای نفیس متعلق به رییس انتشارات اطلاعات را از محسن رفیقدوست که متخصص عتیقه جات غارتی بوده، دست خوش می گیرد. اینکه با جمع کردن شهر نو و اعدام پری بلنده، فاحشه های جوان تر و خوش برو رو، صیغه سپاهی ها و ملاها شدند و آنها که خریدار نداشتند به کار زندان بانی و خواهر زینب شدن و گشت کمیته گمارده شدند. همین طور در رابطه با شبکه گسترده قاچاقی که جمهوری اسلامی اداره می کند، نام خانواده ریگی ها به عنوان کسانی که در مرز بلوچستان دستان شان باز گذاشته شده، این حرف ها بسیار پیشتر از شکل گیری جندالله زده شده است. بروجردی معتقد است که فرقان، گروه دست پرورده هاشمی رفسنجانی بود و دلیل می آورد که وقتی در ترور نافرجام اش توسط این گروه، در خانه اش مشغول خوردن چای بوده اند، نمی توانسته اند با هاشمی ناآشنا باشند.

بروجردی به دنبال استنکاف از ادامه فعالیت، و همکاری با کودتای نوژه، تحت تعقیب قرار می گیرد، اما چون خانواده اش را به گروگان گرفته بودند، خودش را تحویل می دهد. بعد از شکنجه های فراوان و دادن حکم، بعد از مدتی آزاد می شود و دوباره تلاش می کند که با گروه های برانداز تماس بگیرد و چند بار با کمک عناصری از داخل وزارت اطلاعات و سپاه، به خارج از ایران با کمک پاسپورت قلابی سفر می کند و نهایتا وقتی همین افراد به او خبر می دهند که این بار بخششی در کار نیست، برای همیشه به اروپا می گریزد. این کتاب در سال ۲۰۰۲ منتشر شده است ولی حتی تا به امروز هم کسی تلاشی در جهت حقیقت یابی یا تکمیل اظهارات او انجام نداده است.  مثلا می شود از ابراهیم یزدی پرسید که واقعا در صدور حکم برای ارتشیانی که محاکمه کرد نقشی نداشته؟ یا می شود از کسانی که ایران را ترک کرده اند درباره این کتاب پرماجرا پرسش کرد. به گمان من، تا وقتی روایت های بیشتری چون این در قضاوت عمومی قرار نگیرد، برداشت ایرانیان از انقلاب بهمن مخدوش و همراه با جانب داری ست. همین قدر توجه کافی ست که اکثر چهره های مطرح انقلاب بهمن، یا ترور شده یا اعدام شده و یا به کل از زندگی اجتماعی دست شسته اند.

کتاب را می توانید از اینجا دانلود کنید و ضمیمه تصویری را از اینجا. خواندن اش را به همه توصیه می کنم.

شخصا نمی خواستم نسخه فارسی کتاب را بخوانم ، چون فکر می کردم نسخه فرانسوی هم تمرینی ست برای خودم و هم اینکه فکر نمی کردم نسخه ای که به رایگان بروی اینترنت قرار گرفته باشد دقت و امانت داری در بازگردانی داشته. می بایست با کمال خرسندی به اطلاع تان برسانم که کتاب فوق العاده عالی بازگردانی به فارسی شده و نشان از دقت و وسواس برای کیفیت تحسین برانگیز شده است.

نویسنده می گوید از اینکه می شنیده که در رسانه ها کارشناسانی که درباره ایران مورد پرسش قرار می گرفته اند مرتب می گفته اند که موضوع به این سادگی نیست و نمی شود توضیح کوتاه داد، خسته شده بوده و تصمیم داشته که مفصلا در این باره بنویسد. شروع کار با سفری زمینی از سوئیس زادگاه نویسنده است به داخل ایران که زمینه ساز حضوری سه ساله در ایران می شود. این حضور در دوره اصلاحات و البته سرکوبی اش بوده است. نویسندگان درست یک سال پیش از اعتراضات پساانتخاباتی ایران، مقاله ای نوشتند و مدعی شدند که مردم ایران با حکومت شان به صلح رسیده اند و هیچ زمینه ای مبنی بر مخالفت دیده نمی شود، و لابد توصیه می کردند که دولت های دیگر هم ایران را به عنوان نماینده شان بپذیرند. نویسندگان در این کتاب از آن مقاله ابراز شرمندگی می کنند و می گویند که برداشت شان صادقانه این بوده که مردم کاملا سیاست زده و تک رو و بی هدف به نظر می رسیده اند و انتظار چنین خیزشی را نداشته اند. نویسندگان همه جا بابت توجه شان به ایران دیگر، ایران مذهبی ها و زیارت حرم رو ها و حق مسلم خواه ها، مورد تحسین واقع شده اند، شاید این باعث شده از گروه های با گرایشات سیاسی، غافل بمانند.

به لحاظ ادبی کتاب بسیار فاخر است و طنز نوشته حتی از خلال بازگردانی فارسی هم حس می شود. نویسنده می گوید زنان ایرانی علی رغم جراحی های بینی شان، خوشگل هستند! یا در اشاره به مراسم پر زرق و برق تولد مهدی، و وعده نابود کردن پنج هفتم جمعیت زمین توسط او، به صفحه فیس بوک مهدی صاحب الزمان اشاره می کند. بازگردانی هم آسان خوان و روان است و به جز یکی دو ایراد ( بسیج از لحاظ فنی وابسته به سپاه است، احتمالا منظور از لحاظ ساختاری بوده) بسیار خوب پرداخت شده است. تنها افسوس، جا به جا آوردن بیت های یک دوبیتی بسیار مشهور از عمر خیام است که با توجه به علاقه وافر نویسنده کمی بی مبالاتی است. کیفیت کتاب الکترونیکی (ایبوک) عرضه شده هم ستودنی است. یکی دو ادعای عجیب، از جمله اینکه هواپیمای آیت اله خمینی توسط بازاریان پرداخت شده بود (در کتاب مردی در آینه منبع این پول صادق قطب زاده و در کتاب خمینی در فرانسه از سوی CIA نقل شده است) و همینطور محله ای در تهران به نام جلیلیه که شخصا نمی دانم کجاست، تنها نکات قابل ذکر اند.

بخش هایی پراکنده از کتاب، به توصیف «تعارف» و «غلو» به عنوان ویژگی های برجسته اخلاقی ایرانیان پرداخته که به مانند کتاب آیت اله نظر دیگری دارند، برای خواننده ایرانی به غایت مفید و خواندنی است. نویسنده با اینکه فارسی را به درستی یاد نگرفته ولی تعارفات را به عنوان یک نیاز حیاتی یاد گرفته و ترجمه فرانسوی آنها را در نسخه اصلی آورده است. نویسنده در برخورد با طبقه ثروتمند نوکیسه که خیلی زود از دیدار شان خسته شده و حس اینکه بخشی از تزئینات میهمانی شان شده را متهم به زندگی در یک حباب و به بطالت می کند، به گمان من برآورد دقیقی است از روزمرگی ایرانیانی که لازم نیست برای وعده غذایشان تقلا بکنند. در هر گوشه و کناری، نویسنده با لشکری از منکرین هولوکاست روبرو می شود: من خودم مهندسم، سرم تو کاره، امکان نداره بشه شش میلیون آدم رو در این فاصله کشت! نویسنده معتقد است که چندان نمی شود به ایشان خرده گرفت وقتی شاه ایران و آیت اله بعدی، هر دو به یک اندازه عاشق تئوری توطئه بوده اند. میشل می گوید که مردم ایران کمابیش با رییس جمهوری شان در انکار همجنس گرایی در ایران هم عقیده اند، اگرچه هرگز توجه نکرده اند که نه همجنس گرایی، بلکه مجازات اش، یک امر وارداتی است. بر اساس تحقیقات ژانت آفاری، فرهنگ غنی ایران محشون است از اشارات همجنس خواهانه و ایران تا یک صدسال پیش دارای فاحشه خانه هایی برای همخوابگی با پسران بوده است. میشل حتی این رابطه جنسی را نوعی بازپرداخت دین دانش آموز به استاد در ایران قدیم می داند. نویسنده شهوت ایرانیان برای گریستن را با علاقه نوجوانان به استمنا مقایسه می کند و در برداشتی سورئال، معین البکا یا مداح را وسیله تحریک می داند! پیش تر در کتاب زمانی برای خیانت کردن و همین طور در آیت اله نظر دیگری دارند، نظری مشابه را دیده ام و همگی بر روحیه مظلوم انگاری و قربانی بودن در فرهنگ ایرانی انگشت گذاشته اند.

حضور نویسنده در ایران خودش یکی از فکاهی ترین داستان هایی ست که خوانده ام. خدمت کار نویسنده اشرف، از چادر به بی حجابی سیر می کند، البته پیشتر زورکی صیغه محرمیت جاری می کند. کمی بعدتر که مچ اش را می گیرد که با پسرعمویش در خانه خلوت می کرده، تعجب می کند که مگر خارجی ها از این چیزها خوششان نمی آید؟ همسایه ای که با شکایت از تبدیل خانه اجاره ای نویسنده به فاحشه خانه، برایش دردسر فراوان درست می کند و باعث می شود اسباب و اثاثیه اش به خیابان ریخته شود، خودش بسیار متعصب است ولی پسری دارد با صورتی پرجوش که شب ها به پشت بام می رفته و با لباس زیر همسایه ها خودارضایی می کرده. به شخصه برای من این تفصیل ها بسیار ملموس و نزدیک به تجربه شخصی بود.

نگاه نویسنده از دو جنبه بسیار شبیه به جناب قائد است، یک مرگ پرستی ایرانیان و برخوردی که با جنگ ایران و عراق داشته اند و دیگری بی ریختی شهر ها به خصوص تهران. درباره اولی هر دو متفق القول اند که عظمت بخشی به جنگی که چرخ گوشت انسانی بی نتیجه شد، درک شدنی نیست و به طول مثال فیلم های دفاع مقدس، در خارج از کشور اسباب خنده می شود. درباره دومی به نقل از یک معمار هلندی مهندس شهرسازی تهران را به «شهر ژنریک»، یعنی یک نمونه کپی کاری شده که معلوم نیست حتی الگویش کجاست تشبیه می کند. شهری خودباخته و بی هویت.

نویسنده توضیحاتی از زمانی که امروز به نظر می رسد متعلق به گذشته ای دور است دارد. مثلا می گوید که وزارت ارشاد خاتمی رک و راست بهش گفته از رهبر مان بد ننویس، بیخودی خودت را با نظر مسئولان دولتی سرگرم نکن که حرفی ندارند برای گفتن و به داخل مردم برو. نقل می کند که ممیزی فیلم در ارشاد کور است! و از کسی درخواست می کند که فیلم را برایش تعریف کند تا تصمیم بگیرد. به نقل از یک مقام مالی می گوید که پیکان، این آینه تمام نمای اقتصاد ایران، می توانست توسط دولت متوقف شود تا این همه بنزین را نابود نکند. بنیاد مستضعفان سال ۱۹۹۹ که رفیق دوست آن را ترک کرد ۸۰٪ شرکت های زیان ده بودند. او متعقد است که خاتمی با اشاره انگشتان می توانست میلیون ها هوادارش را به خیابان بکشاند، در عوض کنار نشست تا بسیج توسط سپاه مغزشویی و سازمان دهی بشود. نتیجه اش ۲۰۰۰ گردان ۲۵۰ نفره مسلح عاشوراست که امروز آماده هر نوع سرکوبی هستند.

نویسندگان برش هایی از اقامت کوتاه شان در خلال انتخابات را هم در اختیار خواننده می گذارند که به واقع خواندنی ست. پس از مناظره با میرحسین، صد نفر بسیجی برای حمایت از احمدی نژاد به محل صدا و سیما رفته بودند. بلافاصله بعد از اعلام نتایج، نویسنده مردی را بالای ساختمان وزارت ارشاد می بیند که ظاهرا قصد خودکشی دارد. طرفداران خامنه ای حتی پیش از رسیدن به محل نماز جمعه ای که اولتیماتوم داد، حتی می دانستند که بریتانیا مورد اتهام قرار خواهد گرفت و برای این کار پرچم و پوستر آماده داشتند. آنها به نویسنده گفته بودند که خامنه ای هرگز عقب نخواهد نشست. با این حال نویسنده ادعا کرده که سردار علی فضلی به جرم عدم سرکوب تظاهر کنندگان، دستگیر شده بود، امری که بعدا با آفتابی شدن سردار سپاه یک چشم، دروغ بودن ش آشکار شد. او مدعی است هفت تن از دوازده مرجع شیعه از جنبش سبز حمایت کرده اند با این حال اقرار می کند که هر گونه تغییر اساسی، برتری تاریخی ملایان را نابود خواهد کرد. او عقیده دارد که این آیت اله ها اگر در زمان حمله همه جانبه افراطی ها به دولت خاتمی، یکپارچه از او حمایت می کردند، ممکن بود که جایگاه شان را در جامعه حفظ کنند، اما اکنون دیگر خیلی دیر شده است. همینطور نویسنده با هوشمندی به این نکته توجه می دهد که خامنه ای، طرفدار «وضع موجود» است، و تمامی تصمیمات اش، حفظ شرایط همان مقطع زمانی است نه هیچ گونه تغییری، این درحالی ست که تمامی نیروهای دیگر حاضر در صحنه سیاست خواهان تغییر اند، حتی سپاه پاسداران. جهت این تغییر البته متفاوت است ولی این تمایز بسیار مهمی است. نویسنده معتقد است که رژیم انتخابات را به این دلیل در یک مرحله به پایان برد چون اطمینان نداشت که اگر کارنوال های شبانه خیابانی یک هفته دیگر ادامه داشته باشد، از پس کنترلش بر بیاید. او گوشزد می کند که احمدی نژاد و رهبران ایران احمق نیستند و هوشمندانه با دمیدن به آتش نزاع های بین المللی تلاش در خاموش کردن جنبش سبز دارند، آنها روی سکوت جنبش سبز حساب کرده اند. به گمان من همین مقدار تحلیل های کم شمار به قدر کافی تیزبینانه اند که کتاب را قدر و منزلتی فراتر از سرگرمی بدهند.

در بخش دوم کتاب، یک سری روایت پای عکس هایی که وودز انداخته است نقل می شود، این بخش به واقعی جذاب ترین کتاب فارسی است که در سال های اخیر خوانده ام. از حضورشان در میهمانی میلیاردر فرش فروش تبریزی که مرتب می گوید علاوه بر شام بهتان پول توجیبی هم می دهم و با حساب و کتاب برایشان ثابت می کند که دستمال توالت، یک توطئه یهودی ست چون صعنت اش در انحصار جهود هاست (به عکس مراجعه کنید و چهره ناراضی فرزند این آقا را ببینید)، تا جوان مشهدی که توضیح می دهد چطور در یک موقعیت باورنکردنی وقتی با دوست اش می خواسته با دو خانم به سفر بروند، برای انتخاب اینکه چه کسی با چه کسی صیغه بشود مردد بوده اند. از جوانی که سربازی اش را به عنوان یگان ویژه مبارزه با مواد مخدر، صرف بازی کردن با سرباز صفرهای بی سواد و آلت (!) شان می کرده،  تا داستان یگانه و شگفت انگیز دو برادر اهل شهر ری که یکی بسیجی سرکوب گر و دیگری مسئول ستاد میرحسین بوده است.

خواندن این کتاب را به همه توصیه می کنم.

گزارش بی بی سی از کتاب

گزارش و مصاحبه با نویسندگان  از رادیو فردا 

راننده تاکسی، نام مجموعه داستان هایی از محمود فرجامی است که چاپ دوم خود را به همراه نویسنده، خارج از ایران تجربه می کند. فرجامی برای کتابخوان های اینترنتی غریبه نیست، کتاب «بیشعوری»ش را پیشتر اینجا معرفی کرده ام، اما مهم تر از آن این است که فرجامی برای خوانندگان طنز در ایران هم نامی ناآشنا نیست.  راننده تاکسی قدمی است از طنز نویسی برای روزنامه و بعدا وب سایت، به نویسندگی اجتماعی.

نسخه جدید کتاب به گفته فرجامی دارای داستان های سانسور شده در نشر اول کتاب هم هست که مجموعا ۲۱ داستان را شامل می شود. کیفیت چاپ کتاب آبرومندانه تر از کتاب های فارسی نشر خارج از کشور است، جلد گلاسه و کاغذهای با کیفیت متوسط و فونت چشم نواز و حاشیه صفحه مناسب. تنها نکات آزاردهنده یکی بی مقدمه بودن کتاب است. دو سه صفحه کتاب را که خالی رد می کنید و از فهرست عبور کنید، ناگهان به اولین داستان پرتاب می شوید، نه یالاهی نه بفرمایی نه تعارفی، هیچی. برای کتابی که به نشر دوم رسیده و نویسنده ای که برای اولین بار در خارج از کشور به کار نشر می پردازد بی شک حرفی برای گفتن بوده، اما به هر دلیل در کتاب گنجانده نشده. هنوز هم دیر نشده، می شود از قدرت اینترنت استفاده کرد و یک پیشگفتار الکترونیکی برایش منتشر کرد.

داستان ها مرتبط نیستند، و کاراکتر ها به جز یک نفر تکرار نمی شوند، اما همگی داخل یک تاکسی با راننده ای رند اتفاق می اوفتند. در سطح، مجموعه ای اتفاقات روزمره ای که همگی کسانی که در ایران زندگی کرده اند با آن آشنا هستند روایت می شود. اما با پیش رفتن در داستان ها مدعای نویسنده که این یک نوشته اجتماعی است و هدف صرفا خندیدن نیست تایید می شود. راننده تاکسی یک جوانی است به مانند میلیون ها جوان دیگر جامعه امروز ایران، و به مانند هر چیز ایرانی دیگری سرشار است از تناقض. از آدم های روشنفکر لجش می گیرد ولی امکان ندارد فرصتی را برای اظهار فضل از دست بدهد. دیگران را متهم به دغل و دروغ می کند ولی برای خود زرنگ بازی را شرط عقل می داند. خود را مظهر عیاری می داند ولی کلاه گذاشتن بر سر از خارج آمده ها را حق مسلم خود می داند.

برای من اشاره هایی جالب در کتاب بود از جمله اینکه ممکن است همه راننده تاکسی ها هم لیسانسه نباشند و این هم یک بخشی از خالی بندی هاست، به هر حال کمتر کسی مدرک تحصیلی اش را وقت مسافرکشی حمل می کند. یکی دو داستان صرفا اشاره هایی ست به موضوعات تابو، همچون کانال های بزرگسالان در ماهواره و برداشت های معوجی که در ذهن ساده از «خارج» ایجاد می کند، یا شرب خمری که ظاهرا همه منکرش هستند ولی هر کسی نداشتن اش را کسر می داند. یک داستان اشاره ای ست به اینکه چطور رکیک ترین الفاظ در میان این قشر برای تفریح استفاده می شود و اغلب مواقع از اقوام مونث مایه گذاشته می شود. با این حال در همین داستان تصویری بهتر از خواهر راننده تاکسی مان پیدا می کنیم، که در حالی که ذکرش توسط مسافرین باعث قفل فرمان کشی می شود، اما نام دوست پسرهایش قابل ردیف کردن است. ملغمه ای کاملا باورپذیر از زندگی پر معمای یک ایرانی.

خواننده بدبین می تواند با راننده تاکسی در خام اندیشی قشر تحصیل کرده همراه بشود، و اگر سنخ نما بودن راننده تاکسی را بپذیریم، دور از ذهن نیست که چنین بشود. با این حال سخت است راننده تاکسی را نماینده اندیشه های نویسنده بدانیم.  از سوی دیگر، سناریو های خلق شده در داخل تاکسی، اگرچه همگی تخیلی اند، ولی به هیچ وجه غیرقابل باور نیستند، کسانی که در تهران سوار تاکسی شده باشند می دانند که تنها جایی ست که می شود در آن هرچه خواست گفت، و به واقع هرچه که بخواهید، بدون نیاز به ارایه سند و مدرک یا حتی کمترین انطباق با عقل سلیم. تاکسی تجلی تبادل فکری ماست، هر کسی حق را صددرصد از آن خود و عقیده اش می داند و خجالت نمی کشد اگر کمترین مخالفتی شنید، با کنایه و طعنه یا حتی با فحش آبدار پاسخ ندهد. تاکسی محل بی نام ماندن ماست، به همین دلیل است که در شبکه های اجتماعی، فضای بحث به شکل رقت انگیزی یادآور صندلی های تاکسی ست. تا زمانی که نام و هویت ما محفوظ است، هر گونه وفاداری به عقل سلیم زاید به نظر می رسد.

ویژگی درخشان کتاب، در تخیل کردن سناریوهای ۲۱گانه ای ست که همگی یگانه اند و در عین حال یک موضوع یا معضل اجتماعی را پیش می کشند، یکی بحث از همه گیری رشوه می گوید، دیگری موضوعی کاملا زمان دار چون صفرهای پول ملی را دستمایه کرده و به گمانم بهترین اش، موضوع افغانی و نژادپرستی حقارت بار ایرانی را مرکز توجه قرار داده است. کتاب در مجموع یک صد صفحه است که به گمانم از ادعای کتاب در پشت جلد فاصله ندارد (در پشت جلد انگلیسی، Short stories پای تیتر آمده) ولی همانطور که گفتم در پیشانی کتاب هیچ توضیحی در کار نیست. همه اقشار در صندلی تاکسی موضوع نقد قرار می گیرند ولی تصویری فیلمفارسی از «نویسنده» که در داستان حق التحریر یکه تازی می کند ارایه می شود که با توجه به هم صنفی بودن نویسنده با وی، شائبه نقض بی طرفی را ایجاد می کند. نهایتا برای خوانندگان خارجی خرید کتاب به قیمت ۱۴ دلار (با هزینه ارسال) شاید اندکی سنگین به نظر برسد ولی در مقایسه با دیگر کتاب های عرضه شده در خارج قابل قبول است. راننده تاکسی را در ایران یا در خارج از ایران بخرید و دریچه ای به اوضاع اجتماعی ایران بروی خود باز کنید. هرگاه فراموش کردید که برای چه کسانی نگران هستید یا نسخه چه کسانی را می پیچید، یک نگاه سرسری به راننده تاکسی و اخلاقیات ش بیاندازید.

بعد از آشوب پساانتخاباتی در ژوئن ۲۰۰۹، این کتاب با یک پیشگفتار از نویسنده تجدید چاپ شد که من آن نسخه را به تازگی به اتمام بردم. کتاب یک سفرنامه است به ایران، نوشته شده توسط نواده یک آیت الله برجسته که همه عمرش در غرب زندگی کرده و به لطف قوم و خویش اش، محمد خاتمی، و اصلاحات صورت گرفته در دوران ریاست جمهوری اش، فرصت پیدا کرده که به ایران بازگردد و برای غربی ها از ایران بنویسد. کتاب در فاصله زمان انتشار تا انتخابات مناقشه برانگیز ۲۰۰۹، به شکلی یگانه در غرب ستایش شد (مقاله کریستین ساینس مانیتور را بخوانید). از دید غربی ها، نویسنده یک «سکولار» است که به سرزمین «مومنین» سفر کرده تا اطلاعات ارزشمندی برای ایشان به ارمغان بیاورد. نویسنده هم تلاشی برای رد این عنوان نمی کند، او می گوید همزمان ۱۰۰٪‌ایرانی و ۱۰۰٪آمریکایی ست.

در میانه حدیث سفر، گریزهایی زده می شود به تاریخ ایران زمین، به خصوص تاریخ معاصر، از آنگونه که در کتاب های غیرفارسی مرسوم است تا گوشی را دست نویسنده بدهد. در هر کدام از اینها، می توانید یکی دو اشتباه لپی پیدا کنید (کتاب مازیار بهاری که اینجا معرفی کرده ام، دست کم دو جا مرتکب اشتباه شده بود)، که چون کلاس تاریخ نیست، می شود با کسر ۲۵صدم، سروتهش را هم آورد. در این کتاب اما، با روایتی جالب از تاریخ ایران مواجه هستید. نویسنده آشکارا منع حجاب و عبای سنتی را قبیح تر از حجاب اجباری جمهوری اسلامی می داند، و برای او استقلال ایران از انقلاب ۵۷ شروع می شود، ظاهرا از نظر نویسنده دولت مصدق لازم نیست محاسبه بشود چون بساط اش با کمک آیت الله ها جمع شد. از حرف های خنده داری مثل نقش بین المللی ایران که مرهون انقلاب بهمن است هم با ارفاق می بایست گذشت، چون ظاهرا نظر نویسنده این است که بدنام بودن بهتر از بی نام بودن است. صفحاتی بعد، نویسنده جنبش مصدق را جنبشی «نخبه گرا» می خواند، با مدافعینی اشرافی و مرفه بی درد (فیلم شیرین نشاط نیز کمابیش چنین تصویری را در «زنان بدون مردان» تصویر کرده است). ظاهرا از نظر نویسنده هر کسی با روحانیت نیست، بورژواست و دست نشانده غرب.

نکات بامزه کتاب تمام شدنی نیست، حرف هایی از جنس آنچه لعن و نفرین را متوجه مهاجرانی کرد، در کتاب به چشم می خورد، از این دست که بر خلاف خدم و حشم ریاست جمهوری آمریکا، در ایران مسئولین، «ساده زیست»‌هستند و در ایران، چیزی مثل کاخ سفید وجود ندارد. اینکه آقای خاتمی در سفرش پس از اتمام ریاست جمهوری، از تعداد محافظینی که توسط وزارت کشور ایالات متحده برایش تدارک دیده شده بود تعجب کرده بود. حرف هایی از این دست که دولت ایران، حریم خانه های مردم را نگاه می دارد و به داخل هیچ خانه ای تجاوز نمی شود و اگر هجومی صورت گرفته، دلیل اش پرسروصدا بودن پارتی کننده ها بوده! و حدیث هایی که غالبا به صورت بسته بندی شده تکرار می شوند: مذهب سنی، فاقد قابلیت های «تفسیری» شیعه است (ظاهرا نویسنده از مفتی های سنی خبر ندارد)، شیعه فاقد «قشر روحانی» است،  اسلام ادعای روحانیت نکرده است و حتی بر اساس خود «اسلام» پیامبر هم معصوم نبوده است. این حرف ها تا مرز تهوع در نوشته های ایرانیان مقیم خارج تکرار شده است ولی خوشبختانه این روزها کسی سراغ شان نمی رود.

از این دست انداز ها که عبور کنید، در کتاب با تجربه هایی یگانه مواجهید، از جمله سفر نویسنده به قم برای ملاقات یکی از آیت الله ها، معطل ماندن یک ساعته او به دلیل به رسمیت نشناختن تغییر ساعت رسمی توسط آیت الله در قم، و شنیدن تنها یک جمله نامربوط از آیت الله و دست از پا درازتر برگشتن. همینطور حضور نویسنده در خانه ای دیگر در همان قم، پای بساط شیره و منقل، در حضور یک روحانی که حین سیخ چسباندن، به پرسش های شرعی صاحب خانه پاسخ می دهد. یا تبادلی برای نویسنده ناخوشایند با نوعروس خانه در دیدار دوم اش، و تلاش او برای متقاعد کردن خانم جوان که آمریکا بهشت نیست. نویسنده به دیدار جوانفکر در زمان مسئولیت اش به عنوان روابط عمومی رییس جمهوری  می رود و با او در حالی که در دفتر کار دمپایی به پا کرده روبرو می شود. در مصاحبه با آدم های نسبتا مهم، معلوم می شود کسی جمهوری اسلامی و ایدئولوژی اش را جدی نمی گیرد. نویسنده می گوید دیپلمات های دوران خاتمی همگی ضدیتی آشکار با اصول نظام اسلامی داشتند‌(احمدی نژاد حق داشت همه شان را خود فروخته بداند)، و از زبان فاضل میبدی می گوید که سکولاریسم آینده مطلوب است و حزب الهی ها آشکارا در حضور نویسنده مسخره می شوند. نویسنده دلش برای تعزیه و روضه غش می رود ولی در عین حال خاطر نشان می کند که مهم ترین اثر روضه گوش کردن، باز شدن اشتهاست! نویسنده با تیزبینی متوجه می شود که نحوه نشاندن سران قوا و صاحب منصبان، درست به مانند شوروی کمونیستی، نوعی اعلام غیرمستقیم اتحاد ها و دشمنی هاست. فاصله میان محل نشستن یک مقام ارشد با رهبر، نشان دهنده میزان فاصله عقیدتی شان هست. در بخش های پایانی هم صحبتی از خانه پر زرق و برق صادق خرازی، برادر وزیر خارجه دولت خاتمی و از اقوام رهبر جمهوری اسلامی ست که همه چیزش شبیه به دیدارهای اشراف انگلیسی است به جز نبود مشروبات الکلی و بانوان. سیگارهای کوبایی، آدم های گردن کلفت که یا سازمانی را اداره می کنند یا از سران سپاه اند. از گزارش حرف هایی که نویسنده شنیده است، ظاهرا همه به امر شریف دزدی مشغول هستند، و همه از خراب شدن بازار و بریده شدن روزی به خاطر درشت گویی رییس جمهور (احمدی نژاد) ناراضی.

برجسته ترین بخش های کتاب، تلاش های نویسنده است برای توضیح رفتار ایرانیان. به عقیده مجد، دو عنصر شخصیتی تعارف و غلو، نقشی پر رنگ در توصیف رفتار ایرانیان بازی می کنند. تعارف فقط فرمالیته زندگی اجتماعی نیست، بخشی موثر برای تعیین موقعیت اجتماعی شخص است. همین طور غلو، کاربردی وسیع در زبان روزانه دارد (قدم بر چشمان ما می گذارید، خاک بر سرم)، اما تاثیری پر رنگ بر روابط اجتماعی میان انسان ها هم می گذارد. با تعارف کردن، ما ایرانی ها جایگاه خودمان را به دیگران گوشزد می کنیم، حتی وقتی اظهار خاکساری می کنیم، به وی خاطرنشان می کنیم که دلیل این خاکساری، این است که من «می توانم» از جایگاه بلند ام پایین بیایم. یک جور رفتار Passive-aggressive. نویسده همین طور اشاره می کند دلیل توحش جاری در رانندگی ایرانیان این است که در پشت فرمان، آنها بی نشان اند و نیازی به حفظ ظاهر نمی بینند.

نویسنده از تناقض های پرشماری می گوید که زندگی ایرانی را احاطه کرده است: به نظر ایرانیان، اینکه یک ساندویچی، نامش بابی ساندز باشد که از گرسنگی جان سپرد، عجیب نیست. همین طور نامگذاری یک فست فود به عنوان آپاچی، لابد خیلی هم رنگ و روی نژادپرستی ندارد. اما تناقض ها به این محدود نیست، ظاهرا دست تقدیر هم در کار است که با طعنه به ما بتازد: آیت الله برجسته، فاضل لنکرانی، با همه پشتیبانی اش از حکومت اسلامی، در قلب کفر، لندن و در بیمارستانی مجهز فوت می شود، آن هم درست در روزی که در همین سرزمین کفر، با فرمان ملکه، سلمان رشدی لقب شوالیه می گیرد! در پایان او اقرار می کند که ایرانیان در واقعیتی جایگزین زندگی می کنند که با دنیای غرب، تفاوتی آشکار دارد.

پیام کتاب، که بعد از انتخابات ۲۰۰۹، ظاهرا بی اهمیت شده است، این است که ایران در مسیر دموکراسی است، اشتباه خاتمی، تنها تعیین نکردن جانشین بوده، و همه انتخابات بعد از به قدرت رسیدن احمدی نژاد، توسط «اصلاح طلبان» فتح شده. درست است که به قول خاتمی، «بداخلاقی» هایی صورت می گیرد، ولی آمریکا هم چندان بی تقصیر نیست! (در کتاب با نقل خاطره از ملاقات یک زندانی «سیاسی» اوین، که مرتب مرخصی می آمده و ظاهرا جرم اش اقتصادی بوده، به روشنی مقایسه ای با گوانتانامو انجام می شود و نتیجه گرفته می شود که اوین آنقدر ها هم که می گویند بد جایی نیست). نویسنده در سرتاسر کتاب، مخالفین نظام را عده ای بالاشهری می داند که علی رغم سکولار مابی، سینه زن و روضه خوان هستند (شما بخوانید پشتیبان ولایت فقیه اند)، و حساب شان را جدا از «ملت» می داند. نویسنده پا را از این هم فراتر می گذارد و جنبش دانشجویی را تنها و صدایش را در بطن جامعه بی طنین می داند. باید معلوم شده باشد چرا انتخابات ۲۰۰۹، بیش از همه روایت امثال نویسنده را از ایران بی اعتبار کرد: کتاب می گوید جنبش دانشجویی حتی از جمع کردن چندصد نفر برای تظاهرات عاجز است، و دلیل اش را آرمان خواهی دانشجویان می داند. مردمانی که بعد از انتخابات در خیابان رای شان و مرگ دیکتاتور را فریاد زدند، قاعدتا نباید خیلی هم از آرمان های دانشجویان فاصله داشته باشند. اوج بی توجهی نویسنده در جایی ست که به مخالفین به گفته نویسنده کم شمار معترض، توصیه می کند در تظاهرات خیابانی، اله اکبر بگویند، چون مطمئنا عناصر رژیم، با کسی که نام اله بر زبان اش هست کاری نخواهند داشت. می شود با قرض گرفتن عنوان کتاب گفت، گلوله هایی که سر و گردن اله اکبر گویان بر سر بام های خانه ها را شکافتند، نظر دیگری دارند. مقاله نیویورکر که به مناسبت چاپ جدید با پیش گفتار مجد چاپ شده، این تغییر دید را به خوبی منعکس می کند. نویسنده در پیشگفتاری که بعد از انتخابات اضافه کرده، عذر بدتر از گناه می آورد، با تکرار استدلال های خاتمی، که اگر حضور مردم بالا باشد، اینها کنار زده می شوند، اتفاقات رخ داده، به خصوص سرکوب گسترده را «پیش بینی ناپذیر» تلقی می کند. خواننده شک می کند خاتمی فقط فامیل نویسنده است یا مرشد اش. در چرخشی طعنه آمیز، نویسنده و طیفی که او نمایندگی می کند، یعنی مصالحه جویان حول خاتمی، در تناقضی آشکار گرفتار شده اند که در تمامی کتاب تلاش می شد به همه ایران تعمیم داده شود. از پی روزهای خون و شعار پس از انتخابات، روشن شده است که حکومت چه می خواهد، و مردم چه می خواهند، به نظر می رسد که تنها کسی که در موقعیتی تناقض آمیز، نمی تواند تصمیم بگیرد چه می خواهد، فامیل سابقا رییس جمهور نویسنده و خویشاوندان/هم حزبی های اسلامی اش هستند.

کتاب بعدی مجد که بعد از انتخابات نگاشته شده، نام Ayatollahs democracy را دارد. تهیه اش کرده ام و احتمالا بعدا درباره اش بنویسم.

معرفی چهاردقیقه ای از کتاب

قائد در این کتاب، تلاشی روشنگرانه داشته است تا یکی از مجهول و مهجور مانده ترین شخصیت های تاریخ معاصر ایران زمین را به خواننده ایرانی معرفی کند. بر خلاف دیگر نوشته های قائد، این کتاب یک اثر اصیل (اوریجینال) است، از باب که نه ترجمه است (که قائد دستی بسیار توانا در انتقال پیام در ترجمه دارد) و نه مقاله (essay). میرزاده عشقی، جوانکی که در پایان قرن به دنیا آمد و به اصطلاح ما ایرانی ها جوانمرگ شد، فقط از تاریخ معاصر دور نیوفتاده است بلکه به شکل بی رحمانه ای درباره اش گزارش غلط شده است. قائد کوشیده با مراجعه به منابع دست اول و اصلی، سیمایی را از زیر آوار تاریخ پر آشوب معاصر ایران بیرون بیاورد که اگرچه خواندن اش به غایت لذت بخش است، ولی بسیاری را خوش نمی آید که دفترچه فراموشی شان بازگشوده شود.

عشقی در آینه ای که قائد از زندگی و عقاید اش در برابر ما می نهد، نماد آرمان گرایی یک نسل است. نسلی که با مشاهده پیشرفت های شگرف مغرب زمین، مهیای هر «عمل»ی برای تغییر وضع موجود شد. نسلی که هرچه عالمان دینی و غیردینی اش به گوش اش خواندند که مقاومت بی فایده است، بر آرمان خواهی شان راسخ تر شدند. نسلی رویایی که مشروطه نیم بندی را از انقلابیون تحویل گرفته بودند، اما نمی  دانستند دقیقا می بایست با پارلمان چه کنند. به قول قائد، پارلمان را در فرنگ، علت پیشرفت گرفتند، در حالی که معلول تحولاتی دراز دامن و زمان بر بود.

عشقی به روایت قائد، تصویری است از ایران در آستانه تحولات شگرف سیاسی اجتماعی در آستانه قرن بیستم. قائد می گوید که برای فهم بهتر عشقی می بایست دوره و زمانه اش را شناخت، اگرچه متنی که پس زمینه چنین شناختی قرار بگیرد وجود ندارد و نزاع های عقیدتی با قدرت تمام در جریان است تا خوانش خود را از آن دوران بر کرسی بنشاند. از نگاه من، کتاب قائد می تواند بخشی از این متن قرار بگیرد چرا که سرشار از ارجاعات تاریخی و استنادات فرهنگی ست.

شخصیت عشقی به روایت قائد، آینه ای تمام نما از تناقض های پرشمار فرهنگی و اعوجاج فکر ایرانی است. از یک سو عشقی معتقد است که حتی اگر لباس یک لرد انگلیسی را به چوپان بی سواد همدانی بپوشانی، مغزش هم چنان همان مغز است. از سوی دیگر، از ملتی با عظمت یاد می کند که ظاهرا قرار است همه چیز را بر سر جای درست اش بنشاند. شعر قدمایی را پوسیده و سبک می دانست و در عین حال از همان قالب برای انتقال پیام اش استفاده می کرد. به قول خودش «اوپرت» (اپرا)ی ایرانی را برای اولین بار به صحنه می برد، ولی توجه نمی کرد که مردمانی که گرسنگی امان شان را بریده، حوصله دیدن تعزیه هم ندارند. با همه این حرف ها، عشقی سیمایی دوست داشتنی در کتاب قائد دارد، و این سوای از سمپاتی نویسنده به فکر و مرام اوست.

از فرازهای درخشان کتاب: «علم را از فرهنگ جدا فرض کردند و کوشیدند جنبه های مثبت ، یعنی علوم و فنون، را بگیرند، اما جنبه های منفی، یعنی برخی سیاسی و فرهنگی غربیان، را از آنها جدا کنند و دور بریزند» اولا همگامی این دید به مقاله ایمان و تکنیک محمد رضا نیکفر انکار ناپذیر است، اگرچه تقدم زمانی با جناب قائد است. دوما، این بحث سوا کردن دست آوردهای غرب بر مبنای شناخت اسلامی ما، نه جدید است و نه هنوز خاتمه یافته. از اولین مدافعین اش ملک الشعرای بهار بود. تقی زاده می گفت از فرق سر تا نوک پا باید فرنگی شد، تئوری اش یا درست اجرا نشد یا اینکه به کل شکست خورد. اسلامیست ها، از هر نوع ومرام اش، معتقد به سوا کردن بوده اند و هنوز هم درباره اش حرف دارند. شاید هزیمتی همه جانبه که کمر اقتصاد و سیاست ایران را یک سره بشکند، به مانند اشغال نظامی تحقیرآمیز، این تز فرهنگی را بالاخره به خاک بسپارد.

عشقی وضعیت دایما انقلابی را می ستود، توصیه می کرد برای همیشه در هراس ماندن مقامات دولتی، عید خون بگیرند مردم و در آیینی سالیانه همه یکباره بیرون بیایند و بدکارترین کارگزار دولتی را از خانه اش بیرون بکشند و همان جا به درک واصل اش کنند. در نظرش مردم توده ای عوام کم فهم بودند که حاضر نبودند پول بابت تماشای اولین اپرای ایرانی بدهند (می گوید بیش از هزار تومان خرج کرد و با چند صد تومان ضرر کار را به پایان برد)،‌ولی برای همین توده دل می سوزاند و قرن بیستم اش را به هر دردسری بود چاپ می کرد.

کتاب قائد درباره عشقی است، اما بریده های تاریخی ارزشمند آن را غنا بخشیده است. از طرح این موضوع که در مجلس پس از استبداد صغیر چه آمد، تا اینکه چطور ملک الشعرای بهار عشقی را که با حمله ای آتشین به او شروع کرده بود، به زیر پروبال خود گرفت. از موضوع آخرین شماره جنجالی نشریه عشقی که تردیدی باقی نمی گذارد اسباب مرگ اش را فراهم آورد، تا تلاشی محققانه برای افسانه زدایی از مرگ عشقی و داستان های تخیلی درباره پیش بینی کردن مرگ اش تنها چند روز قبل از رخ دادن اش.

برای من، مرام فکری عشقی هشداری بود در تمایزی که همیشه اغواگر است: تمایز میان ملت و مردم. اولی ایده آلی همه چیز دان است که هیچ وقت اشتباه نمی کند و دومی ریشه همه بدبختی های ما. کتاب جناب قائد، اثری درخشان است، نه از این جهت که عشقی به عنوان یک کاراکتر جذاب حرکت آزادیخواهانه ایران موضوع قرار گرفته است، بلکه از این منظر که به مانند همه دیگر نوشته های قائد، سبک نویسندگی ویژه اش را به رخ خواننده می کشد و همین طور به این جهت که یک کوشش روشنفکرانه است برای روبرو شدن با تناقضات بی شمار فکری ایرانی، با نگاه روان-جامعه شناسانه مختص جناب قائد. سخاوت قائد باعث شده که بتوانید کتاب را به صورت آنلاین در دسترس داشته باشید ولی توصیه اکید می کنم آن را که بازنشر هم شده است، تهیه کنید و به کتاب خانه تان اضافه کنید. کتابی است شایسته نگاهداری و ارجاع گاه و بی گاه.

دسته‌بندی شده در: فرهنگ Tagged: قائد, ملک الشعرای بهار, میرزاده عشقی, محمد قائد, سیمای نجیب یک آنارشیست, عشقی ]]> http://danieljafari.com/2011/11/04/%d8%b3%db%8c%d9%85%d8%a7%db%8c-%d9%86%d8%ac%db%8c%d8%a8-%db%8c%da%a9-%d8%a2%d9%86%d8%a7%d8%b1%d8%b4%db%8c%d8%b3%d8%aa/feed/ 2 bianconero میرزاده عشقی http://danieljafari.com/2011/10/24/%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%aa-%d8%b4%d9%88%d8%ae%db%8c/ http://danieljafari.com/2011/10/24/%d8%ac%d8%af%db%8c%d8%aa-%d8%b4%d9%88%d8%ae%db%8c/#comments Mon, 24 Oct 2011 04:05:10 +0000 دانیال جعفری http://danieljafari.com/?p=1560 ]]> تا ساعاتی دیگر، مطابق اعلام پیشین وبلاگ رسمی گوگل ریدر، این سرویس اجتماعی در شبکه گوگل پلاس ادغام می شود. واقعیت این است که ظاهرا تنها قرار است بخش دوستی ها و همین طور کامنت گذاری از گوگل ریدر حذف شده و به گوگل پلاس هدایت بشود، و مطابق نوشته، گوگل ریدر هم چنان به عنوان یک سرویس خوراک خوان (فید خوان) به فعالیت ادامه خواهد داد، اگرچه می شود حدس زد که قابلیت اشتراک گذاری از داخل گوگل ریدر در گوگل پلاس و قابلیت های این چنینی اضافه بشوند. با انتشار خبر در شبکه ایرانی گوگل ریدر، یا همان چه ساکنین اش گودر می نامند، واکنش  جالبی از گودری ها دیدم که دست مایه این نوشته شد: قابلیت تبدیل یک وضعیت تراژیک، به کمیک.

پیشاپیش بگویم که به برکت انقلاب اسلامی، پیاده کردن اسلام اصیل، یعنی ممنوعیت هر نوع خنده، باعث از ریشه در آوردن هر وجهی از طنز و کمدی در فرهنگ عامه شد. یک دهه بعد، نشریه گل آقا، اولین قدم هر چند لرزان به سوی باز کردن دوباره پای کمدی به عرصه عمومی ایرانیان بود. یک دهه بعد تر، ابراهیم نبوی هدایت کننده جریانی بود که طنز سیاسی را بازگشایی کرد، با تمام اینها روند باز کردن غل و زنجیر از دست و پای طنز، یک جایی متوقف ماند. این توقف ارتباط چندانی به باورهای شخصی آفرینندگان اش نداشت، اگرچه گل آقا از نزدیکان رهبران مذهبی ایران بود و ابراهیم نبوی هم چنان مسلمان پروپاقرص است. این دیوار مصنوعی، همین طور ناشی از محدود بودن رسانه های در اختیار تولیدکنندگان طنز هم نبوده است، کما اینکه معروف ترین برنامه طنز این روزها، پارازیت، با اینکه از رسانه یک دولت سکولار پخش می شود، اما تلاش فراوانی دارد که اثبات کند اگرچه این آخوندها بدهستند ولی خدا و پیغمبری هست (از زبان مدیر پروژه های ناسا که صراحتا می گوید مذهبی نیست، به زور لفظ اسپریچوال را استخراج می کنند و از زبان میهمان دیگری که عمری در راه رسوا کردن شریعت مقدس اسلام تلاش کرده ضمانت کلامی می گیرد که کارش توهین به مذهب نیست) و به شهادت مجریان اش خط قرمزی در طنزپردازی دارد که مقدسات است. نهایتا اینکه این توقف، ناشی از ناپذیرایی مخاطب برای سوژه های دست نایافتنی تر طنز هم نبود، اگرچه می شود تخمین زد که امروز هم اکثریت مردم باور دارند که بعضی چیزها مقدس اند و از حیطه طنز مصون.

گودر اما فضایی به وجود آورد که برای اولین بار، کمدی یا طنز، به آزادی کامل رسید. نقد دین، آن هم با زبانی کمیک، امری ناآشنا برای ایرانیان نیست، شعرای کلاسیک ایران تعصبات دینی را بارها دست مایه هجو و هزل قرار داده اند و تا ایرج میرزا، مرسوم بود که مذهب هم از نیش طنز در امان نباشد. اما بعد از انقلاب اسلامی، گودر اولین جایی ست که کمدی، دین اش را به دین ادا می کند. برای مثال کافی ست نگاه کنید که مطالب دین ستیزانه، یا نوشته هایی ضدمذهبی، بردی نزدیک به صفر در این فضا دارند، در حالی که شوخی و بازی های کلامی با مقدسات مذهبی که مستند شدن اش در یک نشریه مهجور می تواند دایناسورهای قم را بیدار کند و حکم به مرگ نویسنده اش بدهد، کمترین مخالفت را در گودر بر می انگیزند. همان کسانی که نوشته های ضدمذهبی را انتخاب منفی می کنند، بدون خنده  و اشتراک گذاری از کنار شوخی های کفرآمیز رد نمی شوند. شخصا مطالعه ام درباره زبان شناسی و همین طور طنزشناسی محدود است، اما قدرت بی نظیر طنز را دست کم نمی گیرم. سقراط توصیه می کرد که شهروندان مرتب کمدی و تراژدی ببینند تا پالایش روان پیدا کنند، اما به نظر می رسد قابلیت طنز فراتر از این موضوع است. طنز پادزهر تعصب است. مردمانی که نتوانند شوخی با هر کدام از باورهایشان را تحمل کنند، بلوغ اجتماعی را تجربه نخواهند کرد و به راحتی طعمه فرصت طلبی سیاست مداران خواهند شد. گودر محیطی بود که همه جور تعصبی به راحتی مورد تمسخر و دست مایه طنز قرار می گرفت. از پروپاگاندای بی مایه جمهوری اسلامی، تا باورهای مرکزی شریعت اسلام، تا حتی افکار نواندیشان دینی.

از آوردن نمونه ها می گذرم و به احترام لحظات پرشماری که نویسندگان گودری لبخند بر لبان من آوردند، می ایستم. گودر به نگاه من فرصتی فراهم آورد که شوخی با مقدسات مان را جدی بگیریم.

پی نوشت: می بایست بگویم که اینها یک جور تندنویسی است و از این بابت از خواننده ام پوزش می خواهم. همین طور بگویم که خبر بسته شدن عنقریب وب سایت جرس به دلیل عدم حمایت مالی هم می توانست دست مایه یک یادداشت بشود، بخت گودر بیشتر بود، فرصتی بود درباره آن هم خواهم نوشت.

مطابق گزارش شبکه تجاری بلومبرگ، دو کلاهبرداری بزرگ تاریخ، بدون کمترین جای تعجبی، متعلق به شبکه های هرمی است. از این جهت تعجب برانگیز نیست که انسان اشتهای پایان ناپذیر برای رویاباوری دارد، فقط کافی ست نگاه کنید چطور اکثریت مردم به آخرتی که حتی یک نفر هم از آن نیامده، چنین سفت و سخت باورمند اند. برنی میداف و چارلز پانزی، که دومی نامش را به این شیوه کلاه برداری داد و جاودانه شد (Ponzi Scheme) ، با فاصله ای کهکشانی از دیگران در رقم کلاه برداری ایستاده اند تا ثابت کنند ما انسان ها تا چه نسبت به وعده های شیرین حساس و آسیب پذیریم.

رده سوم هم مشترکا با خسارت تخمینی ۸ بیلیون دلار در اختیار «نوابغ» سرمایه گذاری ست که در آخرین بحران مالی، حسابی از خجالت اقتصاد فقیر و غنی در آمدند. الن استنفورد و جروم کرویل، نشان دادند که می شود برای سالیان سال، معتبرترین نهادهای دولتی نظارتی را سر کار گذاشت.

اینجاست که موضوع جالب می شود، رتبه چهارم هم مشترکا در اختیار سایوفی و تنین است که مبلغ ناقابل ۱.۶ بیلون دلار بروی هم کلاه برداری کرده اند. دقت بفرمایید که اگر عدالتی در کار بود، ما الان با غرور و افتخار رتبه چهارم جهانی را اشغال می کردیم، ولی دست استکبار و امپریالیسم، این جایگاه شایسته را از ما گرفته.

البته این گزارش سال ۲۰۰۹ تهیه شده و البته که ارقام تخمینی ست و البته که این ارقام منعکس کننده رقمی که واقعا به سرقت رفته نیست بلکه بیشتر نشان دهنده خسارتی است که کسی متحمل شده است. اما همه این حرف ها چیزی از شایستگی های ما کم نمی کند. سئوالی که احتمالا ذهن همه ایرانیان را امروز قلقلک می دهد این است که، ما به عنوان یک ایرانی، چطور می تونیم از این کاسبی ها بکنیم.

لینک گزارش بلومبرگ

دل پیرو در مدت حضور بسیار طولانی اش که بخش عمده فوتبال حرفه ای اش را در بر می گیرد، فراز و نشیب های فراوانی با این تیم داشته است، از آسیب دیدگی شدید که تقریبا دو سال او را از صحنه دور کرد، تا افتضاح کالچیوپولی و سقوط  یونتوس به رده پایین تر، اما در سختی ها و آسانی ها در کنار تیم بوده است. به همین دلیل است که در اعلام خبر آخرین فصل، مدیر باشگاه می گوید که او حلقه طلایی ارتباط میان یونتوس کهنه با یونتوس جدید است.

دل پیرو هنوز رسما اعلام نکرده که در پایان این فصل از فوتبال کناره گیری خواهد کرد، اما انتظار می رود که چنین بکند. قهرمانی دوگانه در جام حذفی و همین طور جام باشگاه های ایتالیا می تواند یک خداحافظی خاطره انگیز باشد

واکنش جامعه وب فارسی برایم جالب بوده است، تقریبا هیچ کسی تلاش نمی کند واقعیت را قبول کند، اینکه ایران متهم به نقض آشکار قوانین و معاهدات بین المللی شده است، آن هم توسط تنها دولتی که امکان اعمال قانون های بین الملی را علیه اش دارد. همه در حال غلط گیری سناریوی هالیوودی اند و لابد انتظار دارند که دولت ایالات متحده بعد از مدتی عذرخواهی کند و حرف اش را پس بگیرد. دلیل قانونی حمله نظامی به عراق، سلاح هایی بود که هرگز کشف نشد،‌اگرچه در آن زمان، دلایل قانع کننده ای وجود داشت که احتمال وجود شان را تقویت می کرد. مهم ترین دلیل، تنفر عمومی و بی اعتمادی فراگیر نسبت به دیکتاتور خونریز عراق بود،‌امروز نیز مهم ترین دلیل، نه یکی از دهها برنامه های خراب کاری که سپاه قدس و دیگر آدم کش های دست آموزش از دهه هشتاد میلادی در لبنان و یمن و عربستان و پاکستان اجرا کرده اند، بلکه مجموعه اطلاعاتی ست که همه انگشت ها را به سمت دردسرجویی ایران نشانه می رود. وب فارسی لابد از الان دارد این حرف ها را می زند که بعدا که ایران به مانند عراق سال ۲۰۰۶ حمام خون راه افتاد بگوید دیدید ما که گفتیم!

یک گزینه این است که دولت اوباما تا عبور از گردنه جمهوری خواهان در انتخابات ۲۰۱۲، مشغول تحریم بانک مرکزی بشود، و ۲۰۱۳ را که بسیاری از استراتژیست ها زمان دست یابی ایران به قابلیت اتمی اعلام کرده بودند، زمان برخورد با ایران قرار بدهد. اگر در این بازه زمانی، دولت بعث سوریه هم سقوط کند، شانس این گزینه بسیار افزایش می یابد. دوباره تکرار می کنم، اوباما تا به حال وارد بازی سیاست خارجی نشده است که از آن بازنده بیرون آمده باشد. از دستور تیراندازی به گروگان گیران سومالیایی در خلیج عدن، تا عدم حمایت از جنبشی که بعدش نام سبز گرفت، تا اعلام صریح درخواست کناره گیری بن علی، مبارک، قذافی و حالا اسد، در هیچ عرصه ای بازنده نبوده،‌اگرچه ریسک هایی که پذیرفته،‌ بسیار سنگین بوده اند. یک راهش این است که همچنان احساس مان را نسبت به سناریوی هالیوودی که احتمالا نتیجه کم تجربگی فرنگی کاران سپاه است نشر بدهیم،‌راه دیگرش شاید این باشد که از عواقب چنین سناریویی بنویسیم.

با این وجود فکر می کنم دقیقا به دلیل بی توجهی به این رشته حیاتی از علم در زبان فارسی است که شایسته معرفی شدن می شود. پیشتر از این نویسنده کتاب خوش اخلاق را معرفی کردم که به ریشه های اخلاقیات میان پرایمیت ها می پردازد. در این کتاب، دووال تلاش دارد که به ریشه های رفتاری ما با توجه به خویشاوندی مان با پرایمیت ها بپردازد. نویسنده ابتدا دعوای قدیمی اش با پرفسور ریچارد داکینز را گوشزد می کند که او را به خاطر نوشتن کتاب «ژن خودخواه» مورد سرزنش قرار می دهد، به این دلیل که داکینز باعث همه گیر شدن برداشتی از تقدیرگرایی ژنی شد که مدتی طولانی نیاز است تا آن را تصحیح کرد. دووال می گوید که داکینز می بایست تا آخرین خط کتاب اش صبر می کرده تا توضیح بدهد که ما می بایست علیه ژن هایمان قیام کنیم و مابقی کتاب را به گونه ای نوشته که برداشت خواننده این ست که ما تشکیل شده از دسته ای ژن هستیم و نقش اجتماع نادیده گرفته می شود. داکینز در دفاع همواره گفته که کتاب او چنین نتیجه گیری ندارد و به راحتی می توان نام کتاب را «شخص دیگرخواه» گذاشت. رفتار داکینز هم نشان نمی دهد که او چنین دیدی نسبت به انسان داشته است. با این حال «داروینیسم اجتماعی» نامی است که نه به داروین ربطی پیدا می کند و نه به داکینز، ولی نتیجه برون فکنی مشاهدات طبیعی برای استخراج الگوی رفتاری ست.

در سایه یافته های پرایماتولوژی در دهه پنجاه و شصت میلادی، بازبینی ایده های روسو و هابز کششی انکار ناپذیر داشت، با تکیه بر کلام روسو، انسان را به گوریلی تک رو تشبیه کردند که نمونه اش را توانسته بودند با زیر نظر گرفتن شامپانزه ها پیدا کنند و بر اساس یافته های آزاردهنده ای از دیگرکشی و نزاع های قدرتی که میان شامپانزه ها در اسارت بدست آمده بود، انسان گرگ انسان است، دوباره معنی شد. اما دووال می گوید که اتفاقی که افتاد این بود که در یک خطای جهت دار، بخش مهمی از ارثیه وحشی ما نادیده گرفته شد، ما به همان اندازه که از نظر ژنی به شامپانزه ها نزدیک هستیم، به بونوبو هم نزدیک هستیم، نوعی گوریل که برخلاف شامپانزه ها هیکلی نیست و باریک اندام است و برخلاف شامپانزه که بسیار خشن و دعوایی ست، بسیار نرم خو و فوق العاده بی حیاست! این دو گوریل از یک جد مشترک مشتق شده اند و از این نظر، به یکدیگر نزدیک ترند تا به انسان. با این حال آنچه از روابط اجتماعی شان به انسان بخشیده اند، برای ناظر بی تجربه شگفت آور است. با کشف بونوبو ها، دنیای علم ترجیح داد این اجداد با شهوت بی حدوحصر مان را از دیده ها پنهان کند، دووال این را ناشی از سنتی بودن نگاه حتی علمی ترین افراد جامعه می دانست. او می گوید گروهی آلمانی که به باغ وحش اش آمده بودند تا از بونوبو ها فیلم بگیرند، هربار که بونوبو ها به آمیزش جنسی مشغول می شدند، کار را متوقف می کردند که با توجه به اشتهای سیری ناپذیر این موجودات و استفاده از رابطه جنسی به عنوان یک نوع «دست دادن» و ایجاد اعتماد اجتماعی، به دفعات تکرار شد. وقتی از ایشان می پرسد چرا چنین می کنید، گروه می گویند که بینندگان ما نمی پسندند که چنین چیزهایی نمایش داده بشود.

دووال می گوید اگر نتیجه گیری هایی که از رفتار شامپانزه ها یا گوریل ها مبنای بازشناسی رفتار های انسانی شده، عادلانه است که بونوبو ها هم سهم خویش را طلب کنند. با رخداد های دهشتناک آدم کشی در مقیاس وسیع چون هولوکاست، دانشمندان شروع به کاوش کردند تا درکی بهتر از خشونت انسانی بیابند. عده ای فاتحانه اعلام کردند که انسان خونریز ترین حیوان کره خاکی است، بدون اینکه به این توجه داشته باشند که در مقایسه با حتی آرام ترین گوشتخواران، تعداد دفعاتی که انسان ها مرتکب قتل موجود دیگری می شوند ناچیز است. فرضیه دیگری مطرح شد که انسان ها روش های بسیار موثری برای قتل عام یافته اند، یک مقایسه ساده با مورچه ها نشان می دهد که انسان می بایست عنوان قاتل بهینه را به مورچه اعطا کند چرا که خونریز ترین انسان ها در مقابل آنچه کلونی مورچه ها با دیگر کلونی ها می کنند، معصومانه به نظر می رسد. در زبان فارسی نیز معادل های فراوانی چه در زبان عامه و چه در زبان جامعه شناسان است که هر آنچه که مضر به نظر می رسد را به حیوانات نسبت بدهیم و «حیوانی» بدانیم و در عین حال در وجهیی تناقض آمیز می گوییم «هیچ حیوانی چنین کاری با هم نوع خود نمی کند که انسان مرتکب می شود». در دنیای واقع، هر دوی این مقایسه ها بی اساس است و تنها به درکی فانتزی از دنیای وحش و دنیای انسان ها منجر می شود.

در بخشی دیگر دووال از حضور در جلسه ای که پس از سقوط ابرقدرت کمونیست دنیا برای تبیین سیاست های راهبردی ایالات متحده به عنوان ابرقدرت تنها تشکیل شده بود می گوید. در این جلسه وقتی که دووال به عنوان تنها کسی که صحبت از ضعیف شدن ایالات متحده با سقوط رقیب اش می گوید، دیگران که همه از سیاست یا شاخه های علوم سیاسی اند با نگاهی سنگین او را دنبال می کنند و حرف اش را جدی نمی گیرند. دووال توضیح می دهد که «قدرت، ضعف است» یک اصل بدیهی در سیاست است که ظاهرا ما از شامپانزه ها و گوریل ها به ارث برده ایم. مثالی موضوع را روشن می کند: در یک مجلس نمایندگان، دو حزب وجود دارند که هر یک از ۱۰۰ صندلی موجود ۴۸ کرسی را در اختیار دارند و یک حزب هست که تنها ۲ کرسی در اختیار دارد. به نظر شما چه کسی بیشترین تاثیر را در سیاست گذاری ها دارد؟ واقعیت این است که حزب با ۲ کرسی می تواند با اضافه کردن خودش به هر یک از دو حزب اکثریت، آنها را از همکاری حزب اکثریت دیگر بی نیاز کند و در آلمان دهه هشتاد به واقع این اتفاق افتاد، جایی که سبز ها، متحدی ارزشمند برای اکثریت بر سر کار می شدند. دووال می گوید وقتی که اعضای حاضر در جلسه می گوید که حالا برای کشورهای کم قدرت تر منفعت بیشتری دارد که برای کنترل ایالات متحده، دست به ائتلاف با یکدیگر بزنند، سیاست مداران را عصبانی می کند ولی این در واقع چیزی بود که اتفاق افتاد و رهبری آمریکا و برتری اش در هر فرصت ممکن به چالش کشیده شد (نگاه کنید به موضع فرانسه و اروپا در عدم همراهی در جنگ عراق در اینجا). دووال می گوید این رفتار را به دفعات در کلونی های گوریل ها مشاهده کرده که چطور یک نر آلفا ولی پا به سن گذاشته، کمک می کند تا یکی از نرهای جوانتر به رهبری برسد تا بعدا با استفاده از قدرت او، راه را بر دیگران ببندد و خود از مزایا استفاده کند، یا وقتی یک نر آلفا خشونت زیادی نسبت به دیگران نشان بدهد، نرهای کم قدرت تر، متحد می شوند و او را سرنگون یا سر به نیست می کنند. در نهایت او می گوید که سلسله مراتب لرزان میان انسان ها، که هر از گاهی منجر به سقوط یک دیکتاتور ستم کار و یا اشغالگر می شود،  نشانه ای از دست تقدیر و روند تاریخ و عدالت خداوندی نیست، بلکه نشان می دهد  ما اجداد مشترکی با شامپانزه ها داریم.

دو ایده بکر دیگری که در فصول بعدی در کتاب معرفی می شود، یکی ریشه های قانون اساسی به عنوان یک مادر-قرارداد اجتماعی و همینطور اخلاقیات است. او پایه قانون اساسی را یک فهم متقابل میان طبقه های بالا و وپایین اجتماعی می داند که پاره ای حقوق را برای پایینی ها به رسمیت می شناسد و حق حیات بالایی ها را تضمین می کند. دووال متعقد است که از میان بردن این نظم اجتماعی میسر نیست چون ژن های ما برای میلیون ها سال برای چنین شیوه ای از زندگی بهینه شده اند. او به خوبی اشاره می کند که سنگین ترین مجازات برای انسان ها، طرد شدن از اجتماع است، همین طور می گوید حس همدردی به قدری میان انسان ها شایع است که هیچ شکی باقی نمی گذارد که وجوداش برتری فرگشتی(تکاملی) داشته است. با این حال او از دو نوع شخصیت میان انسان ها نام می برد، گروهی که سعی در برقرار کردن و بهبود دادن سلسله مراتب دارند و گروهی که تلاش در نابودی اش دارند. ترکیب این هاست که وجه انسانی ما را می سازد. او همین طور توضیحاتی کوتاه درباره نقش فرهنگ بر نرم (هنجار) های اجتماعی دارد با این مثال که در ایالات متحده، مردم از دیدن پستان زنی که به نوزادش شیر میدهند وحشت می کنند و در هلند از شنیدن اینکه کسی در خانه اش تفنگ نگه می دارد. برای یکی پستان زن مضر تر به نظم اجتماعی ست تا تفنگ.

دووال توضیح می دهد که ریشه های مفهوم اخلاق و عدالت ظاهرا بسیار پیشتر از ظهور انسان در طبیعت وجود داشته است. در یک آزمایش، موش ها از فشردن یک دکمه که به ایشان غذا می داد امتناع می کردند وقتی که موش قفس بغلی با هر فشار، یک شوک الکتریکی می گرفت. گوریل ها در آزمونی مشابه، حتی حاضر به خوردن غذا هم نیستند وقتی که هم نوع خود را گرسنه می بینند‌ (دست به اعتصاب غذا می زنند). دووال می گوید چنین مشی پرهزینه ای در ظاهر به هیچ وجه منطبق بر فرگشت داروینی نیست، ولی اشتباه هم هست که آن را یک خطای طبیعت به حساب بیاوریم. حس همدردی و فهم زجر دیگران،‌ ارزش فرگشتی داشته که علی رغم خطر فراوان برای شخص، به دلیل مزیت نسبی که در جمع ایجاد می کرده انتخاب طبیعی شده است. دووال پا را از این هم فراتر می گذارد و مدعی ست که گوریل ها به مانند ما، می توانند برداشتی از آنچه گوریل های دیگر می اندیشند داشته باشند، یا به قولی می توانند خودشان را جای هم نوعان شان بگذارند. او در نهایت به روشنی نتیجه می گیرد که اخلاقیات بسیار پیشتر از آنکه ما بروی زمین پا بگذاریم وجود داشته است.

توصیف دووال از اخلاق هم بسیار ساده است : کمک کردن، یا دست کم آسیب نرساندن. او ستون هایی برای اخلاق بر می شمرد که اولی اش، «تن»‌است. به این معنا که میان ما گوریل ها، تن فیزیکی، ارزشی بسیار والا دارد. طوری که هم گوریل ها و هم شامپانزه ها و همین طور انسان ها، ممکن است کاری را که غیرمستقیم منجر به آسیب یک نفر بشود به راحتی انجام بدهند ولی به مراتب تمایل کمتری دارند که خودشان عامل وارد کننده یک آسیب فیزیکی به تن دیگری باشند. نمونه مشهور انسانی اش پرسشی ست که پاسخی یکسان از همه افراد صرفنظر از باورهای عقیدتی مذهبی سیاسی شان می گیرد و سندی اساسی است بر اینکه اخلاقیات میان انسان ها مشترک اند و ریشه اخلاق بسیار پیشینی است: سوییچی بر سر راه یک قطار وجود دارد که در اختیار شماست، شما بروی پلی ایستاده اید و می بینید که اگر سوییچ را نزنید، قطار ۵ کارگر را زیر خواهد گرفت ولی اگر بزنید، تنها یک کارگر که در سوی دیگر مشغول به کار است جان خواهد داد. پاسخ بیش از ۹۵٪ پرسش شوندگان این است که گرداندن سوییچ را اخلاقی می دانند. حال سناریو عوض می شود و می گویند که چهار نفر مشغول کار هستند و سوییچی در کار نیست ولی یک انسان چاق دیگر در کنار شما ست که مطمئن هستید اگر او را از روی پل بروی قطار هل بدهید، می توانید قطار را متوقف کنید. ۹۵٪ افراد این کار را وحشیانه و غیراخلاقی می دانند،‌در حالی که از نظر بسیاری از مکاتب فکری و فلسفی، همچون منطق گرایی، فایده گرایی(یوتیلیتارینیسم) جان های نجات داده شده دقیقا یکسان است. دووال توضیح می دهد که ما یاد گرفته ایم برای تن ارزش قایل شویم و مقدس اش بداریم، به قول سعدی: تن آدمی شریف است به جان آدمیت. ستون دیگر اخلاق، توزیع منابع است. دووال توضیح می دهد که حتی قدرت مند ترین ما هم، بدون همکاری دیگران، کار چندانی از پیش نمی برد ولی این موضوع در جوامع مدرن به راحتی فراموش می شود. او به نمونه بازی اولتیماتوم اشاره می کند که به یک نفر پولی می دهیم و می گوییم که آن را به هر نسبتی که دلش می خواهد با یک نفر دیگر تقسیم کند. او مختار است نصف کند یا همه را برای خودش بردارد. اما تصمیم برای اینکه این تقسیم صورت بگیرد و به هر کدام پول برسد، با کسی است که قرار است بخشی از پول را دریافت کند. تصمیم منطقی برای شخص دوم این است که به هر پیشنهادی آری بگوید حتی اگر تنها ۱درصد از پول اصلی باشد. هر چه باشد منطقی ست که یک درصد از هیچ بیشتر است. ولی بعد از هزاران بار تکرار این بازی، مسجل شده است که ما انسان ها درکی پیچیده از «عادلانه» بودن داریم، مثلا اگر نسبت دریافتی از حدی پایین تر برود (هر چیزی کمتر از نصف، عموما منجر به رد پیشنهاد و دست خالی ماندن هر دو طرف می شود) ما حس مورد ستم واقع شدن داریم و حاضر به همکاری نخواهیم بود. از این دو، دووال نتیجه می گیرد که انسان ها برای بردگی و کنترل شدن توسط دیگر هم نوعان بهینه نشده اند و جامعه ای که شرایطی عادلانه برای انسان ها برقرار نکند، جامعه ای پایدار نخواهد بود. تلاش های قرن بیستم در هر دو وجه جامعه بی طبقه کمونیستی و جامعه یکپارچه فاشیستی توتالیتر نشان داده که ما این قدر به مفاهیم چون عدالت خو کرده ایم که مقاومتی عظیم را سازمان می دهیم تا حس آزادی را دوباره به دست بیاوریم، و در عین حال هیچ چیزی برایمان غیرعادلانه تر از این نیست که انگیزه رقابت و دریافت چیزی با ارزش در مقابل خرجی که می کنیم را در ما از میان ببرد. دووال می گوید برای زیست سعادتمند تر، ما نیاز اساسی داریم که وجه رقابت جوی انسانی را به رسمیت بشناسیم و جامعه را به عنوان یک نهاد مرکزی، با اخلاقیات برابری خواهانه مان همسان کنیم.

این کتاب خواندنی را به همه علاقه مندان مباحث اخلاقی توصیه می کنم.

ویرایش: یکی از خوانندگان لطف کردند و اطلاع دادند که معادل primate ها نخستینیان است. البته که به دلیل غریبه نگاه داشته شدن عموم مردم از مفهوم پرایمیت ها، چندان کمک کننده نیست ولی بهتر از به کار بردن الفاظ انگلیسی است. به نظرم می بایست بیشتر درباره اش حرف زد

یک، برادر مقتول همان موقع که معلوم شد قاتل زیر سن قانونی است و کسانی زمزمه کردند که اعدام کردنی نیست، گفت اتفاقا اعدام شدنی است و در همان محل به زودی ترتیب اش را خواهیم داد. حالا جمع عظیمی در وبلاگ ها گیر داده اند به ده بیست هزار نفری که شاید همان کسانی باشند که بابت رشادت هایشان جلوی گارد و نیروی انتظامی و بسیج در شلوغی پسا انتخابات، مورد ستایش همین وبلاگی ها بوده اند، که چرا رفتید و چرا تماشا کردید. خیلی خوب حرف تان درست، اما یکی  رفت از برادر مقتول بپرسد کدامین اکسیر را داشت که قاتل را به این فور و فوت فرستاد بالای چوبه دار؟ در این مملکت به شهادت ریاست قوه قضاییه هزاران نفر محکوم به اعدام وجود دارد که حکم شان اجرا نمی شود. کسی پرسید این برادر چه داشت که سن مقتول را ناپلئونی و به حساب قمری درست کرد تا قوانین «حیات بخش» اسلام جاری بشوند؟

در جامعه استبداد زده، هرگز یک قانون برای همه وجود نداشته است. از همان روز اول، دادگاه «روحانیون» را از مردم عادی سوا کردند، رسیدگی به جرایم آدم های خودی، کاملا مجزا از مردم عادی انجام می شود. مخالفت هم زیاد نبوده، تا بوده در این مملکت آپارتاید برقرار بوده، آقای خمینی هم به منتفع بودن خانواده شاه و نزدیکان اش و عده ای خارجی از کاپیتولاسیون معترض بود، و الا با امتیازات ویژه و قوانین دوگانه و چندگانه مشکلی نداشت. خودش که سر کار آمد، قبض و بسطی افسانه ای به چند قانونی بودن مملکت داد:‌یک سری قوانین برای مردان، یک سری برای زنان، یک سری برای اتباع بیگانه (که حتی با جاسوسی کردن، روی گل سرطان رییس جمهور یک کشور دیگر مشمول عفو می شوند)، یک سری برای اتباع داخلی سرکش. حالا وقت طرح این پرسش است که برادر مقتول که آشکارا نه از طبقه حاکم است و نه روحانی ست، چطور توانسته حکم را بگیرد و پای اجرایش هم بیاستد؟

دو، در جامعه استبداد زده، «قدرت» از برای قدرت ستایش می شود. از اطرافیان تان چند نفر را می شناسید که با ترس همراه با ستایش از اطلاعاتی بودن و سپاهی بودن فلانی تعریف کرده باشند؟ اولین واکنش نوجوانانی که از دست حزب الهی ها و گشت هایشان فراری اند به این موضوع که اینها بی سیم دارند و سلاح حمل می کنند چیزی غیر از تمنای داشتن همین هاست؟ قدرت تمنا می شود، چون دولت وجود ندارد، چون قانون بازیچه ای ست در دستان مامورش و وسیله ای برای کنترل است در دستان واضع اش.

در یک بحث فیس بوکی، نوشته بودند که به فروپاشی اجتماعی رسیده ایم. من در پاسخ نوشتم که به این حد بدبین نیستم، ما در زمینه اعدام پیشرفت نکرده ایم اگرچه پسرفت هم نکرده ایم. دلیل در جا زدن هم موکول شدن این جور بحث ها به بعد از رسیدگی به موضوعات آنی تر است.

کتاب با نثری شیوا نگاشته شده و به اتفاقاتی می پردازد که مازیار بهاری به عنوان خبرنگار نیوزویک، از سه روز پیش از روز انتخابات،‌تا هفته های پر التهاب و سخنرانی کلیدی خامنه ای در نماز جمعه و نهایتا دستگیری اش شاهد بوده است.

بهاری به خوبی توانسته حس یک ایرانی مخالف حاکمیت را منتقل کند. تجربه سه روزه او پیش از انتخابات، اگرچه شبیه به تجربه بسیاری از تهرانی هاست، اما در نوع خود از جهاتی بسیار یگانه است: بهاری برای تهیه گزارش، با یک جوان موتورسوار همراه می شود تا هر روز به چندین جا سر بزند. با تماس بیشتر با او، که نام مستعار داوود را به وی داده، متوجه می شود که چطور تنها در هفته های منتهی به انتخابات، خیل عظیمی از مردم مردد، تصمیم به مشارکت در انتخابات گرفتند. او از دیدارش از یکی از ستاد های احمدی نژاد می نویسد که در آن، جوانک تحصیل کرده بی اطلاع از اینکه نامزد بهاری انگلیسی است، دلیل بازگشت خانواده اش را برای بهاری اینطور توضیح می دهد که «همانطور که شما هم می دانید، دختران انگلیسی همه وضع شان خراب است» و برای نجات عفت خواهر جوان ترش، ناگزیر از بازگشت بوده اند.

کتاب در معرفی ایران تلاشی موفق دارد و بهاری خود را مقید به لاپوشانی جنبه های زشت تر فرهنگ ایرانی نمی بیند. از رانندگی بی مهابای ایرانی ها این نتیجه را می گیرد که آدم های نسبتا محترم وقتی پشت فرمان می نشینند هیولاهایی می شوند که برای هیچ چیزی ارزشی قایل نمی شوند. در طول نوشته، یا به جهت وفادار ماندن به سبک بازجویان و سرکوب گران، یا به هدف کنار گذاشتن تعارف ایرونی، فحش هایی که نثار می شده را به ابتدا به فینگلیش و بعد ترجمه ای نزدیک ، آورده شده. شاید این برتری بهاری در استفاده از فحش هایی که عموما سانسور می شوند، به دلیل رک و راست بودن پدرش باشد. از خلال سرگذشت خانواده بهاری، فلش بک سریعی از تاریخ مدرن ایران ارایه می شود که دست کم برای فضای این کتاب کفایت می کند. از ترجمه اشعار فارسی در کتاب به خوبی بهره گرفته شده ولی می شود فهمید بهاری با سابقه طولانی زندگی در غرب (کانادا و انگلستان)، بسیاری از تجربه ها را از دریچه ای غربی درک می کند: در زندان و زیر فشار شکنجه، ترانه لئونارد کوهن در گوش اش طنین می اندازد.

گزارش او از زندان و بازجویی و شیوه رفتارها، همگی صداقتی غیرایرانی دارد. بهاری بی تعارف می نویسد که زیر فشار بازجویی آرزو می کرده که هر چه سریعتر خلاص بشود تا به همراه زن و فرزند به دنیا نیامده اش باشد، که شاید به گوش خواننده غربی معمولی بیاید، ولی برای خواننده ایرانی که عادت به شنیدن رجزخوانی و قهرمان دانی و آرمان گویی (و نه آرمان گرایی) دارد، کمی غریب است. او بی توجهی اش به ارزش های بازجویان اش را بی تعارف منعکس می کند. در لحظاتی که حسابی از دست ایشان کفری شده، می نویسد که آرزو می کند که آخوند ها را با عمامه شان به دار بکشند. با این حال وقتی از جلسات ضبط مصاحبه در اوین می گوید، نگاه گزارشگر تلویزیون دولتی را که در نگاهش گره نمی خورد را به حساب شرمندگی اش می گذارد، و البته لحظاتی بعد که تلاش می کند با گروه بعدی ارتباط برقرار کند، پاسخ می شنود: اینجا فقط ما سئوال می کنیم. تعجبی ندارد، گروه جدید از خبرگزاری فارس بوده اند. در جایی بهاری می گوید که در معدود موقعیت هایی که فرصت داشته با یکی از زندانیان اوین که مشغول اصلاح مویش بوده صحبت کند از او می پرسد که به چه کسی رای داده؟ او می گوید که به احمدی نژاد و بعد هم می پرسد مگر کاندیدای دیگری هم بود؟

داستان بهاری به غایت خواندنی و آموزاننده است، از خلال رابطه ها می توان نگاهی به درون ذهن شخصیت ها داشت: گلاب (جوادی، بازجوی بهاری) به مانند اکثر هواخوان نظام، خود را مجری منویات ارباب (آقا) ش می داند، اما در عین حال هیچ وقت فراموش نمی کند که عقده های حقارت اش را با گفتن اینکه مرگ و زندگی ات به دست من است تخلیه بکند. امیر، از اعضای سابق دستگاه حاکمه، به بهاری می گوید که عمیقا از آنچه به عنوان حکومت اسلامی برپا کرده اند پشیمان است. بازجو گلاب، به مانند همه مسلمانان افراطی، با شیوه عمل اسرائیل مشکل ندارد، از این ناراحت است که چرا خودشان نمی توانند حکومتی به مانند ایشان برپا کنند و به دیگران زور بگویند، با ستایش فراوان از عملیات بازگرداندن آیشمن، متهم دولت نازی از آمریکای جنوبی و محاکمه اش صحبت می کند. برآورد بهاری این است که پاسدارها، قدرتی ماورایی برای اسرائیل قایل هستند. نهایتا بهاری برای نجات خودش،‌ مجبور می شود گلاب را با به هم بافتن داستان های پورن از گرفتن ماساژ عریان از کارگر تن در تایلند سرگرم کند. گلاب هم مثل اکثر مذهبیون افراطی، با دست پس می زند و با پا پیش می کشد.

کتاب زمانی مورد انتقاد فراوان واقع شد که در مصاحبه هایی پیش از انتشار کتاب بهاری عنوان کرد که عناصری از سازمان مجاهدین خلق، سعی در به خشونت کشیدن تظاهرات مردم داشته اند. بهاری در عین اینکه پیش از برگزاری از زبان امیر (شخصیتی که برای حفظ امنیت منابع از ترکیب چند نفر ساخته شده) به طرح سپاه برای کودتا اشاره می کند که سندی قابل اتکا برای مخالفین حاکمیت است، اما در موضوع سازمان مجاهدین خلق به نظر پیش داوری دارد. در طول کتاب بی دقتی هایی وجود دارد که از قضا چندتایی معطوف به سازمان مجاهدین خلق است. بهاری فراموش می کند بگوید شواهد قابل اتکایی وجود دارد که کشتار ۶۷ پیش از عملیات فروغ جاویدان برنامه ریزی شده بود. او همین طور در طول کتاب، ظاهرا از زبان پدرش که یک کمونیست بی خدا بوده، به شماتت مجاهدین می پردازد. بهاری به صراحت می نویسد که کروبی در انتخابات کمترین شانسی نداشت، که این می تواند برآوردی صحیح باشد، ولی وقتی در انتهای کتاب وقایع نگاری می کند، در هنگام اشاره به حبس خانگی میرحسین و همسرش، حتی نامی از کروبی و همسرش هم نمی برد. بالاخره بهاری در توصیف قدمت یهودیان ایران، به اشتباه می نویسد که ایشان ۲۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح اینجا بوده اند (ظاهرا ۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح مقصود بوده).

بروی هم رفته کتاب بهاری، تجربه ای شیرین و خواندنی است. او هدف اش را از نوشتن، نمایندگی کردن زندانیان پرشمار دیگری عنوان می کند که دوستی در خارج از ایران ندارند و صدایشان به جایی نمی رسد. خواندن این کتاب را به همه توصیه می کنم، در صورتی که دوستانی انگلیسی زبان دارید، می توانید این کتاب را به ایشان هدیه بدهید.

در همین زمینه : گزارش رونمایی کتاب بهاری

باید دید که ستاره های تورین که اولین بازی شان را در ورزشگاه تازه تاسیس انجام می دادند می توانند تیم را از زیر سایه کالچیوپولی خارج کنند یا نه.

برایشان آرزوی موفقیت دارم.

«ما اتفاق نظر نداریم» فصلی است که به تفاوت های آشکار میان توصیه های پزشکان نگاه کرده است. نمونه بسیار مهم، در طب اوژانس و حمله های سردرد میگرنی ست. متخصصین مغز و اعصاب به روشنی می گویند که داروهای تریپتان که قیمت هر کدام شان شصت برابر داروهای مشابه است، خط اول درمان است. متخصصین اورژانس، با تحقیقات بسیار معتبر نشان داده اند که ضدتهوع های بسیار ارزان قیمت، دقیقا به همان اندازه موثرند یا بیشتر. چرا؟ «ما نمی دانیم» اما واقعیت این است که شرکت های دارویی، با تردستی این داروی جدید گران قیمت را جایگزین چیزی کردند که بسیار موثر بود. نویسنده تاکید دارد که مطابق تحقیقات جداگانه در روان شناسی، کسانی که پشتیبانی مالی یک شرکت دارویی را دارند، به شکل «ناخودآگاه» بی طرفی شان را از دست می دهند. او پزشکان را متهم به سواستفاده مالی نمی کند. مورد های دیگر در باره عدم اتفاق نظر، زمینه های علمی دارند. مثلا بیماری توصیف می شود که متخصصین اورژانس اصرار دارند مبتلا به لخته در عروق ریه است و متخصصین قلب فکر می کنند مبتلا به ذات الریه است. در نهایت هم تنها بعد از مرگ و کالبدشکافی معلوم می شود چه کسی درست حدس زده بوده. نویسنده سخن بقراط را یادآوری می کند که به دانش جویان اش هشدار می داد که هیچ وقت خود را مبری از اشتباه جلوه ندهید.

«ما حرف نمی زنیم» داستان مشکلات پرشمار پزشکان در برقرار کردن ارتباط با بیماران یا خانواده شان است. برای من جای تعجب داشت که نویسنده کتاب هم که در ایالات متحده آموزش دیده، هیچ گاه کلاسی را نگذارنده که نحوه دادن خبر بد به خانواده یا بیمار را به وی آموزش بدهند. در ایران این موضوع البته طبیعی است ولی وجودش در ایالات متحده، نشان از گسترده بودن این مشکل دارد. وجه دیگر این راز،‌این است که ما پزشکان هم در ارتباط برقرار کردن با همدیگر مشکل داریم.

«ما آزمایش را ترجیح می دهیم» گزارش سوادزدگی پزشکان و بیماران با تست هایی ست که چیز زیادی به ما نمی گویند. در این بخش با مثال های زیاد، نویسنده توضیح می دهد که چطور با جدا کردن یک مشکل ارگانیک خاص از کل بیمار، و تمرکز یافتن برویش، تصویر بزرگتر به کلی فراموش شده، بیمار را باید درمان کرد نه بیماری را. نویسنده با توضیحات مفصل از تجربه شخصی، توضیح می دهد که چطور مطابق قانون Bayes، نتیجه تست را، زمینه تست تعیین می کند. به زبان ساده، دقت آزمایش، بستگی به خود بیمار هم دارد! این مفهوم البته در دنیای تحقیق شناخته شده است ولی در عمل، پزشکان بسیاری آن را نادیده می گیرند.

«ما از یاد نمی بریم» یا بحث شیرین شبه اصول (Pseudoaxioms) به موضوعی شایع می پردازد که دامان طب را گرفته است: باورهایی که در دوران مدرن شدن طب شکل گرفته، ولی امروز با شواهد بسیار محکم علمی عکس شان اثبات شده ولی کسی علاقه ندارد آنها را تعویض کند. کتب مرجع پزشکی، حرف از بیماری هایی می زنند که دیگر وجود خارجی ندارند، درمان هایی را منع می کنند که در بخش های متنوع دیگری بی خطر بودن و مفید بودن شان اثبات شده و … نمونه ای که به کار جامعه ایران می آید، موضوع تجویز آنتی بیوتیک در گلودرد هاست. آنتی بیوتیک ها می بایست توجه کنیم، در گلودرد، برای بهبود گلودرد تجویز نمی شوند. حتی شبه اصلی که تجویز را توصیه کرده، ادعای درمان گلودرد را ندارد. دلیل تجویز، پیش گیری از رخداد های ناگواری ست که در کشورهای نیمه پیشرفته هم دیگر رخ نمی دهند. زمانی در دهه پنجام میلادی پزشکانی نشان دادند در سربازخانه ای، با دادن آنتی بیوتیک به گلودرد های استرپتو کوکی، نیمی از بیماران در چهار تا شش هفته بعد از بهبود، کمتر دچار عارضه بسیار خطرناک تب روماتیسمی می شوند. امروزه تب روماتیسمی حتی در ایران با اوضاع نه چندان نامطلوب بهداشت هم یافت نمی شود. شخصا در طبابت هشت ساله ام، حتی یک مورد جدیداش را هم مشاهده نکردم و کسی را هم ندیدم که آن را دیده باشد. اما در همین ایالات متحده، با توجه به عوارض مصرف آنتی بیوتیک ها، نویسنده نتیجه می گیرد که برای جلوگیری از هر یک تب روماتیسمی (با شیوع یک در میلیون) دست کم باعث مرگ ۴ نفر از عوارض آلرژیک ناشی از مصرف آنتی بیوتیک می شویم، حدود ۲۵۰ نفر را برای عوارض خفیف تر به بیمارستان می کشانیم و چند هزار نفری را مجبور می کنیم با اسهال و راش های پوستی ناشی از آن زندگی کنند. چرا هنوز این اشتباه تکرار می شود؟ به همان دلیلی که هنوز بعد از چندین سال، به بیمار مشکوک به شکم حاد(یک عارضه خطرناک ناشی از گسترش عفونت در حفره شکمی) ضددرد های مخدری داده نمی شود در حالی که مصرف اش، باعث آرامش بیمار می شود و احتمال تشخیص صحیح را افزایش می دهد(مطابق تحقیقات بسیار معتبر) و هیچ خطری را هم متوجه نمی کند. در زمانی که این منع برقرار بود، مورفین به صورت دیگری آماده می شد و هر واحد مصرفی واجد ۶۰ میلی گرم مورفین بود! امروز هیچ پزشکی مورفین جدید که به فرم سولفات است را در دوزهای بالای ۱۰ میلی گرم مصرف نمی کند، مهم نیست بیماری چه باشد، موضوع این است که افزایش دوز،‌به راحتی باعث ایست تنفسی قلبی می شود! همه چیز عوض شده، به جز طرز فکر پزشکان. در ادامه نویسنده از تجربه آموزش جنسی به دبیرستانی ها، و سئوال همه گیرشان (جی اسپات کجاست؟) با داستان واقعی ولی خنده دار خیالی بودن نقطه جی آشنا می شویم. این موضوع که مهبل زن فاقد هرگونه عصب رسانی است ظاهرا برای خیل پیروان دکتر گرافنبرگ نباید اهمیتی داشته باشد. این همان نکته محوری است که نویسنده بر آن تکیه دارد، برخوردی دگماتیک با باورهای پزشکی.

«ما معنا را درست نفهمیدیم» فصلی است که به تناقض پلاسیبو (که به غلط در فارسی دارونما ترجمه شده) می رسیم. در این بخش به تفصیل به اثری که به اشتباه به دیده تحقیر به آن نگریسته می شود، یعنی اثر دارو یا اثر تلقینی ناشی از مصرف دارو پرداخته می شود. در طب پزشکی، و همین طور در جامعه پزشکی ایرانی، به دارو نما با تحقیر نگریسته می شود. دلیل این امر این است که استاندارد پزشکی امروز برای سنجش موفقیت یک مداخله پزشکی (چه دارو باشد چه جراحی) این است که آیا نتیجه، بهتر از پلاسیبو است؟ به شکل ساده، پلاسیبو هر چیزی است که دقیقا به مانند مداخله پزشکی باشد الا در آنچه از نظر پزشکی، عامل بهبودی است. مثلا اگر تئوری این است که در قرص، ماده ایکس عامل بهبودی و درمان است، پلاسیبو چیزی است که دقیقا شکل و اندازه و هم رنگ و هم بوی قرص باشد، ولی مقدار ماده ایکس اش صفر باشد. یا در مورد مداخلات پزشکی مثل جراحی، می بایست عملی باشد که دقیقا همه کارها انجام بشود(آماده کردن بیمار، دادن داروهای قبل از عمل، بردن به اتاق عمل، بیهوش کردن،..)  الا کار اصلی که مثلا قطع یک عضو یا پیوند یک عضو است.  از این جهت منطقی است که همیشه یک دارو در اثر گذاری، برای رفع اثر شناخته شده «تلقین» مورد بررسی قرار بگیرد. اما سئوالی که هیچ وقت پرسیده نمی شود این است که پلاسیبو چقدر موثر بود؟ موضوع این است که ما در عین اینکه اثر پلاسیبو را رد می کنیم، اما مطابق آنچه در فصل های قبلی به آن پرداخته شد، آرزو می کنیم صرف نظر از واقعی یا خیالی بودن مداخله مان، بیمار واقعا خوب بشود! آنچه به آن توجه نمی شود،‌این است که مطابق شواهد بسیار معتبری که دو دهه اخیر در دسترس قرار گرفته، ما پلاسیبو و اثرش را دست کم گرفته بودیم. نویسنده از مطالعه ای می گوید که برای درمان پارکینسون، بیماران را با یک روش بسیار مدرن یعنی پیوند سلول های بنیادی در داخل مغز آزمودند. برای این کار، پزشکان هم حتی نمی دانستند آنچه داخل مغز می کارند، آب مقطر است یا سلول های بنیادی (نشان داده شده اگر پزشکی بداند به جای درمان، پلاسیبو را تجویز می کند، اثر پلاسیبو کاهش می یابد) نتیجه برای روش کاشت، امیدوار کننده بود، ولی در گروه کسانی که آب مقطر دریافت کرده بودند، بسیار حیرت آور تر بود: گروه زیادی از ایشان، میزان لرزش های غیر ارادی کمتری را بعد از عمل گزارش کردند! محققین که به این معیار اعتماد نداشتند و به حساب تلقین می گذاشتند، با تکنیک F-MRI ناحیه هایی که مسئول ترشح دوپامین(ماده ای که در پارکینسون در مغز ترشح اش کاهش می یابد) را در این گروه مورد بررسی قرار دادند. نتایج حتی برای محققین نا«راحت» کننده بود، به وضوح سطح دوپامین در مغز این افراد هم بالا رفته بود. به همین ترتیب، جراحی تراشیدن مفصل در بیماران آرتروز مزمن، که سالانه دهها هزار مورد اش انجام می شود، مورد مقایسه قرار گرفته بود، و نتیجه مشابه بود: افرادی با تحصیلات بالا، سطح آگاهی خوب و بدون کمترین توهمی، با بردن به اتاق عمل، بدون دست زدن به مفصل خوب شده بودند! نویسنده در ادامه می گوید این به معنای بی اثر بودن مداخلات علمی نیست، تنها به این معنی است که علم پزشکی،‌در دوران جنینی اش به سر می برد و آنچه نمی دانیم (به مانند مابقی علوم) از آنچه می دانیم بسیار بیشتر است. مثال جالب دیگر: بیمارانی که با طب سوزنی برای کنترل درد درمان می شوند، عموما نتایج قابل توجهی می گیرند، ولی این اثر فقط وقتی حاضر است که بیمار در زمان انجام فرآیند، هوشیار باشد!

نویسنده در ادامه به تفصیل به آنچه از پلاسیبو می دانیم پرداخته: دو قرص پلاسیبو، از یک قرص پلاسیبو بهتر است. در بعضی فرهنگ ها، تزریق پلاسیبو بهتر از قرص پلاسیبو است (فرهنگ شرقی). قرص پلاسیبویی که نام شرکت داروسازی معتبری را بروی خودش دارد، بهتر از قرص پلاسیبوی بی نام عمل می کند. همین قرص اگر در بسته بندی شرکت باشد اثرش حتی بهتر هم می شود! از همه جالب تر، نشان دادن حساسیت های شناخته شده دارویی (مثلا راش های پوستی به آنتی بیوتیک های خوراکی) در واکنش به مصرف پلاسیبویی به که جای آن دارو داده شده بود است (اثر نوسیبو) از اینها باید چه نتیجه گرفت؟ اینکه مغز ما به شکل فعال در حال گول زدن ماست؟ نظر نویسنده این است که طب نوین،‌ اثر خارق العاده مغز را در امتداد بدن-مغز نادیده گرفته است.

در «تو یک عددی» نویسنده از ایندکسی شناخته شده در جامعه تحقیق صحبت می کند که متاسفانه به نفع کمیت های آماری مبهم و ناشناخته کنار گذاشته شده است. NNT ، به زبان ساده، تعداد مداخلات پزشکی است که در یک جمعیت انسانی می بایست انجام بشود تا یک عارضه ، کمتر رخ بدهد یا درمان بشود. این کمیت نمی گوید که اگر درمانی تجویز بشود، شانس اینکه در تنها یک نفر، این درمان موثر باشد چقدر است، بلکه صرفا نشان از میزان اثربخشی یک درمان دارد. مگر این عدد یک باشد، به این معنی است که هر کسی که درمان را دریافت کند، حتما درمان خواهد شد. هیچ درمانی در پزشکی چنین نیست. مداخلات انگشت شماری مثل ترک دخانیات در جلوگیری از سکته های ثانویه با عدد ۸ وجود دارند، بیشتر مداخلات اعدادی کمتر از ۱۰۰ دارند که بسیار مفید به حساب می آوریم شان،‌و متاسفانه همانطور که پیشتر نوشتیم، مداخلاتی هستند که عددی بسیار بالا دارند (ماموگرافی غربالگری با عدد ۲۰۰۰) و یا بی نهایت اند (یعنی کاملا بی اثرند). جالب توجه است که نویسنده که هیچ جا در کتاب درباره بی اثر بودن دعا صحبت نکرده، عدد NNT دعا کردن برای درمان یا کاهش درد را هم بر اساس مطالعات محاسبه کرده و نوشته: بی نهایت! در انتها نویسنده می گوید که بهتر است تصمیم گیری بهداشت و سلامت و همین طور تصمیم گیری میان پزشک و بیمار بر اساس این کمیت باشد نه کمیت های غریب آماری که چیزی به ما نمی گویند.

در بخش پایانی،‌«یک پارادایم نو کهنه»، نویسنده در فاخرترین بخش کتاب از نظر علمی، نگاهی دارد به سه شخصیت که برداشت مدرن از علم را تحت تاثیر قرار دادند پرداخته می شود، Bayes, Heisenberg, Godel. از بییز،‌این موضوع که وقتی به دنبال واقعیت علمی هستیم،‌نتیجه، ارزش کمتری از زمینه ای که در آن مطالعه می کنیم دارد. از هایزنبرگ، این موضوع که شناخت بر پایه مشاهده، بسیار محدود تر از چیزی است که حتی بتوانیم تصورش را بکنیم، در حدی که رابطه علت و معلولی در تئوری اش زیر سئوال می رود، و از گودل، اثر جاودانه اش که با ریاضی، نشان داد بنیاد فکری عصر روشنگری، یعنی تداوم منطقی،‌ ارتباطی به حقیقت ندارد. در پایان نویسنده به ابتدا باز می گردد: فرانهادن اعتماد متقابل پزشک و بیمار بر هر چیز دیگری، همان گونه که بقراط عمل می کرد.

نویسنده، میهمان دانشگاه ما بود برای یک ارایه بی نهایت شنیدنی و جالب. او همه مرزها را با شیوه ای غیررسمی می شکست و با این حال تحسین سنگین وزن های طب و تازه کاران را یکسان جلب می کرد. در ناهاری که به لطف استادم با نویسنده صرف کردم فرصت شد که با شخصیت جالب و متواضع اش آشنا بشوم و همین طور از پروژه های دیگرش که به همه پزشکان توصیه اش می کنم با خبر بشوم. به همراه همسرش، پادکستی را اجرا می کند که هر ماه، بروی یکی از شبه-محور های طب بحث می کنند. همین طور وب سایتی برای همین عدد جادویی،‌یعنی NNT طراحی کرده است.

جای افسوس فراوان دارد که چنین کتابی به فارسی ترجمه نمی شود از آن بیشتر، بسیار مایه ناراحتی است که ایده های او در جامعه پزشکی ایران هیچ خواننده نمی یابد. خواندن این کتاب را به همه توصیه می کنم.

نویسنده کتاب هدف اش را از نوشتن کتاب،‌به اشتراک گذاری رازهایی اعلام می کند که در طب، بسیار شناخته شده اند، ولی برای گوش و چشم عامه، نامناسب تشخیص داده می شود. او می گوید که این رازها، پرشمار و تقریبا همه گیر اند، ولی در توطئه ای سه جانبه (پزشک،بیمار،گروه های ثالث)، همه نادیده اش می گیرند. کتاب با شرحی از رفتار پدر علم پزشکی شروع می شود. بقراط حکیم، مطابق استاندارد های پزشکی امروز، رفتاری با بیماران اش داشت که از پرنسیپ پزشکی امروزین بسیار فاصله دارد، و پزشکان مدرن، او را پزشکی بسیار غریب می یابند. او به دفعات با بیمار همدردی می کرد و به جای مشاهده از فاصله (که مورد تاکید علم مدرن است) تا حد ممکن به بیمارش نزدیک می شد، مثلا خون یا ادرار اش را می چشید و با دقت تغییرات در حال جسمی و از آن مهم تر، روحی اش را ثبت می کرد. طب مدرن، به خصوص در یکصد سال اخیر راهی را رفته است که اگر بقراط، این پدر نابغه پزشکی امروز زنده شود، احتمالا به کلی آن را فاقد اعتبار خواهد یافت. با حضور ابزارهای تکنیکی، نگاه طب به انسان، جدا کردن جسم اش از روان اش بود. از دید طب مدرن، اتفاقاتی در مغز می اوفتد که زیاد قابل سنجش نیست و با متد علمی به سختی قابل پیگیری است، پس شایسته توجه نیست، و اتفاقاتی است که در سطح مولکولی در ارگان ها رخ می دهد که با متد علمی، به راحتی قابل متر زدن و اندازه گیری است و از این جهت، سوژه ایده آل بررسی.

نویسنده در ادامه به چند راز مهم می پرازد که هر کدام،عنوان یک فصل کتاب را تشکیل می دهند. در ابتدای هر بخش، یک تجربه واقعی از خود نویسنده نقل می شود که حاوی افراد واقعی و سناریو های واقعا رخ داده است که با شیوایی هرچه تمام تر بازگویی می شود.

در «ما نمی دانیم»، نویسنده می نویسد که پزشکان، موضوعات بسیاری را نمی دانند و اشاره به مواردی می کند که در طب، ما برای نادانسته هایمان اسم های پرطمطراق اختراع کرده ایم، تا ناآگاهی مان را پوشش بدهیم. مثلا «درد افتراق نیافته شکمی»، تشخیص رسمی بود که مادر نویسنده بعد از یک بستری شدن بسیار ناگهانی و نگران کننده دریافت کرد و در واقع می گفت که پزشکان نمی دانند چه چیزی باعث درد شده و چه چیزی از بین اش برده و اینکه آینده اش چطور است. مثال های پرشمار دیگر، «کمردرد» است که بسیار شایع است ولی ما (جامعه پزشکی) هیچ نظری ندارد که چرا رخ می دهد.

در «جواب نمی ده» به موضوع بسیار مهمی پرداخته می شود، اینکه بسیاری از مداخلات پزشکی، تنها به دلیل اینکه کار نیست که انجام بدهیم انجام می شود. مثال بارز اش، احیا قلبی ریوی است. در فیلم ها می بینید که یک فرد که لحظاتی قبل صحیح و سالم بوده، دراز می شود و هیچ تفاوتی با مرده ندارد، بعد سیل پرسنل پزشکی است که بر بالین بیمار حاضر می شوند و ماساژ قلبی و دارو و تزریق و شوک الکتریکی. دقایقی بعد، بیمار ناباورانه چشمان اش را باز می کند و همه خوشحال و خندان کنار می ایستند. در دنیای واقعیت، کمتر از یک درصد کل احیاهای قلبی ریوی موفقیت آمیز اند. به قول نویسنده این کتاب هم دلیل اش ساده است، احیای قلبی ریوی، به هدفی روشن انجام می شود: درصورتی که عامل ایست قلبی، چیزی غیر از یک بیماری وخیم و جدی زمینه ای باشد، به صورت موقت خون رسانی مغز حفظ بشود و اگر خوش شانس باشیم، قلب را مجبور کنیم دوباره کار عادی را از سر بگیرد. مابقی افراد به دلیل واضحی به این مانور پاسخ نمی دهند: چون این افراد مرده اند! قرار نیست این مانور، مرده را زنده کند. کسانی که مثلا بیماری سرطان مزمن دارند، با این مانور قلب ایستاده شان ممکن است (بسیار نادر) دوباره به حرکت بیوفتد، ولی دقیقا بعد از این مانور در جایی ایستاده اند که قبلا بودند، در جدالی نابرابر و نهایتا مغلوب کننده با سرطان. نویسنده حتی تا این حد پیش می رود که نشان بدهد مطابق تحقیقات علمی، می شود با دقتی بسیار زیاد تخمین زد که چه کسانی از این مانور سود می برند و چه کسانی نمی برند. یعنی ۹۹٪ از این مانورها را می شود به کل انجام نداد. اما چرا انجام می شوند؟ انجمن قلب آمریکا که صادر کننده پروتکل انجام این مانور است، به روشنی می گوید که این تنها یک پیشنهاداست و شیوه انجام اش به عهده پزشک است. با این حال این همه سال، کسی جرات نکرده است به شکل دیگری آن را به انجام برساند. دلیل؟ پزشکان بزدل و ترس خورده از پرونده های شکایت؟ مردمانی خوش خیال که ترجیح می دهند چیزی که اثبات شده راست نیست، حقیقت داشته باشد؟ شرکت های سازنده دارو و تکنولوژی که با فروش شان برای کاری که حتمی ست سودی ندارد، منفعت فراوان می برند؟ همه؟

مثال روشنگر دیگر، ماموگرافی غربالگری است (با ماموگرافی تشخیصی اشتباه نشود) که مطابق آماری که در اختیار داریم، نه تنها مفید نیست، بلکه باعث تحمیل هزینه های سرسام آور، استرس فراوان به زنان (هر ده سال مامو گرافی، به احتمال ۵۰٪ باعث انجام یک نمونه برداری نالازم در هر فرد می شود) و نهایتا خطراتی که اشعه ایکس برای زنان دارد و خودش می تواند عامل سرطان زایی باشد. پس چرا سازمان های پر پرستیژ در ایالات متحده مثل واحد ویژه پیشگیری بیماری ها، همچنان انجام این کار را توصیه و الزام می کند؟

ادامه این مطلب به سبب طولانی شدن در پست بعدی.

ظاهرا برداشت خوانندگان نوشته این بود که نگارنده به مصالحه جویان، نزدیکی به حاکمیت یا مشارکت سیاسی را تجویز می کند. این خرده وارد نیست، چرا که در همان ابتدای نوشته آمد که بر اساس سخنان صریح سران مصالحه جویان، آنها از پیش بر این امر مصمم شده اند. اینکه کسی در رسانه ای با خوانندگان عموما برانداز(مراجعه کنید به آرای پای نوشته) به مصالحه جویان توصیه به عملی بکند که شواهد نشان از عزم انجام اش را دارد، خنده دار به نظر می رسد. نوشته تنها تلاش می کند ناظر بر تصمیم از پیش گرفته شده مصالحه جویان برای ورود به بازی، و با در نظر گرفتن تعطیل ناپذیری سیاست، شعاری منطبق با واقعیت های سیاسی برای این گروه پیشنهاد دهد. خواننده ای دیگر ظاهرا این متن را تشویق کننده به مشارکت مردم در این فرآیند ارزیابی کرده بود. نگارنده اولا برای قلم خود چنین توانایی قایل نیست. دوما، این دید مکانیکی که افراد وفاداری سیاسی شان را با یک نوشته تغییر بدهند، نه ناظر به واقعیت های اجتماعی است و نه متناظر با تجربه جمهوری اسلامی. در نوشته روی توصیه تنها به سیاست مداران مصالحه جویان است و هیچ سخنی با حامیان مردمی شان در میان نیست.  از سوی دیگر، نگارنده کمابیش با ترکیب خوانندگان خودنویس آشناست و با انگیزه ای جنبی نیز این موضوع را طرح کرد. همانطور که مصالحه جویان برای «سیاست بازی» می بایست بپذیرند که نماینده همه معترضین نیستند، براندازان نیز به همین سان بپذیرند که در اکثریت بودن ایشان میان معترضین، می تواند محل بحث باشد.

ممکن است این ایراد به نگارنده وارد باشد که مشی مصالحه جویانه را بیش از وزن واقعی اش جدی گرفته باشد. در پاسخ می بایست گفت برای سنجش وزن مصالحه جویان به درشت گویی های رهبران اش و سخنان تحقیرآمیز رقبایش استناد نشده است، تنها با تکیه بر «وضع موجود» تلاش شده برآوردی واقعی از مقبولیت مردمی این مشی ارایه شود. در پی فروکش کردن اعتراض خیابانی، معترضین ظاهرا در حال برآورد هزینه و فایده اند. ادامه عدم حضور مردمی به دو معنی می تواند باشد، یا عقب کشیدن و دل بستن به مصالحه جویان، یا در انتظار حوادث پیش بینی نشده نشستن. تنها یک کارزار سیاسی با شعار مصالحه جویی (و نه دموکراسی خواهی یا شعار های مشابه) است که به حامیان این نگرش فرصت مشارکت می دهد و به منتقدین اش تخمینی از میزان مقبولیت این استراتژی می دهد.

ورود مصالحه جویان با شعارهای حداقلی، و پرهیز از گنده گویی هایی مثل دموکراسی و جامعه مدنی، هم ایشان را از شر زیاده خواهی های براندازان خلاص خواهد کرد و هم براندازان را به درستی فاقد نامزد در جمهوری اسلامی می کند. ذکر این نکته که براندازان، نمی بایست انتظار داشتن نماینده ای در ساختار جمهوری اسلامی را داشته باشند شاید بدیهی به نظر برسد، ولی ظاهرا در معادلات براندازان نادیده گرفته شده است. تجربه شکست اصلاحات سیاسی برای براندازان واجد این پیام است که تاکتیک رای دادن با هدف براندازی، نقض غرض بود و تنها به دلیل مسئولیت ناپذیری و عدم تمایل به هزینه دهی براندازان انتخاب شد. محروم کردن مصالحه جویان از رای براندازان، نقطه آغازی برای پذیرش مسئولیت تصمیم های سیاسی است. تاریخ تکرارکنندگان اشتباهات را به سختی مجازات می کند.

جدی ترین ایراد به نوشته بعد از انتشاری در وبلاگ شخصی نگارنده در قالب یک نظر منتشر شد. «…مصالحه هر چه باشد بهتر از مباهله ما بین اصلاح طلبان و محافظه کاران است .اما آیا این خواسته از طرف حاکمیت قابل اجراست و اصلن چرا باید اجابت کند ؟ در زمانی که نفعی برایش ندارد مگر شما ننوشتید که : در شرایطی که جناح صاحب قدرت، حضور بخش قابل توجهی از الیت سیاسی کشور را ناضروری می داند».  پاسخ به این پرسش البته وظیفه رهبران مصالحه جویان است که برای خود در جمهوری اسلامی شانسی قایل هستند. اما همانطور که در پاسخ نوشتم: انتخابات ۸۸ بهتر از هر توضیح تئوریک دیگری نشان داد ادعای اصلاح طلبان سابق مبنی بر کاهش احتمال تقلب در صورت مشارکت حداکثری (از طریق جذب آرای براندازان) افسانه ای بیش نبوده است. حاکمیت در صورتی که تمایلی به بیرون ریختن ایشان از صحنه، بعد از شرکت دادن نمایشی ایشان در شبه انتخابات مجلس یا ریاست جمهوری بعدی داشته باشد، بی شک تعلل نخواهد کرد و مشارکت یا عدم مشارکت حداکثری، تاثیری در این تصمیم نخواهد داشت. نفس تصمیم مصالحه جویان مبنی بر شرکت در چنین شرایطی،‌الزام می کند که ریسک چنین رخدادی را پذیرفته باشند. مصالحه جویان به جای طرح شعارهای غیرعملی (پذیرش ولایت فقیه از سوی مصالحه جویان،باز هم به تصریح رهبران اش)، می توانند داوی برای حضورشان تعیین کنند که بنا به توضیحات نوشته پیشین، بیشترین مقبولیت عمومی و میان نخبگان را داشته باشد و درعین حال دست یافتنی هم باشد. در صورت رد این درخواست از سوی حاکمیت، مصالحه جویان با انتخابی واقعی روبرو خواهند بود: یا مشارکت را نمی پذیرند که برآورد نگارنده این است که در مشارکتی که تضمین امنیتی برای نامزدهای مصالحه جویان هم بنا به سابقه وجود ندارد، نزدیک به خرد است. یا مشارکت را می پذیرند و خود را فدای نظامی می کنند که مدعی پاسداری اش هستند.

این هشدار اما ضروری است که مصالحه جویان با عدم شفافیت سیاسی و گاها به کمک بی صداقتی حامیان شان، در حال وارد کردن ایران به عرصه ای بس خطرناک هستند. مشارکت انتخاباتی آنها در صورتی که با پیام های روشن و اهداف  حداقلی ،و سوا کردن خط خود از براندازان همراه نباشد به راحتی می تواند زمینه ساز یک شورش پسا انتخاباتی دیگر و مرگ ناخواسته عده ای دیگر از ایرانیان باشد. اما خطرناک تر از آن، این عدم شفافیت می تواند به کسانی که امروز در راهروهای کاخ سفید در رفت و آمدند بهانه لازم را به دست بدهد تا سناریوی لیبی را که بی شک خلاف خواسته مصالحه جویان واقعی و البته رای دهندگان واقعی به ایشان است کلید بزند. یک انتخابات مناقشه برانگیز دیگر در شرایطی که حاکمیت سیگنالهایی مبنی بر عدم تمایل به مشارکت حداکثری نشان می دهد (آقای خامنه ای هشدار داده که انتخابات نباید امنیت ملی را در مخاطره قرار بدهد) بهترین دلیل برای مداخله محدود یا نامحدود را به جهان می دهد و مردمی که رای می دهند حق دارند از این احتمال باخبر باشند. امروز بخش هایی از اصلاح طلبان سابق خارج نشین، از مدتی پیش در تلاش اند تا خود را نمایندگان مردم ایران معرفی کنند،‌ در حالی که مطابق عرف دموکراتیک، وکالت مردم مدت دار است و ایشان دوره وکالت شان به سر آمده است. این گروه با توجه به کنار گذاشتن تابوهای سی ساله و دادن درخواست رسمی به دولت ایالات متحده برای خارج نکردن سازمان مجاهدین خلق از لیست تروریسم، در فردای یک انتخابات مناقشه برانگیز دیگر، دلایل کافی برای بدست گرفتن نمایندگی مردم و ارائه درخواست مداخله غرب به نفع ایشان و برای به قدرت رسیدن ایشان را دارند. این احتمال، بی شک خیانت به آرای مصالحه جویان واقعی است که به امید تغییر از درون به مصالحه جویان وکالت داده اند و همین طور نشانه ای شوم است از نزول امر سیاسی در میان رهبران مصالحه جویان.

مصالحه جویان می بایست صادقانه با مردم سخن بگویند و فعالین سیاسی حامی شان نیز بی صداقتی را کنار بگذارند تا چنین احتمالی مرتفع بشود.

این نوشته پیشتر در خودنویس منتشر شده است.

در این کتاب، نویسنده به وقایع نگاری اتفاقاتی که کمپانی اش از زمان یازدهم سپتامبر تا سال نگارش کتاب (۲۰۰۴) مشغول بوده می پردازد اما برای درک پیش زمینه ها، توضیحات مبسوطی هم از پیشینه اختلافات ایالات متحده با دشمنان و متحدان اش می دهد. از دید من کتاب به این دلیل برجسته است که برای توضیح رخداد ها از «اصل عواقب در نظر گرفته نشده» هم استفاده می کند. فراوان دیده ام که تحلیل های تاریخ معاصر، یا مملو از تئوری های توطئه ای هستند که هیچ رخدادی را «اتفاق» نمی بیند و از این نظر ناچار است توانایی بازیگران را بی نهایت فرض کند، یا همه چیز را به گونه ای توصیف می کند که نه خانی آمده و نه خانی رفته و در اغتشاش، رفع مسئولیت از همه را دنبال می کند. هر دوی این دیدگاه ها به این دلیل قانع کننده نیستند که در دنیای اطراف ما را برای آن چیزی که واقعا هست در نظر نمی گیرند، مجموعه ای از ذرات و انرژی که از بی قانونی محض تبعیت می کنند. این بی قانونی حکم می کند که در هیچ حالتی، نقشه های ما ۱۰۰٪ عملی نباشد،‌اما مهم تر از این، این وضع حکم می کند که گاه اتفاقاتی به کل خارج از کنترل و اراده ما به عنوان بازیگرانی با توهم اختیار، رخ بدهد. از این منظر، کتاب به جای خراب کردن کاسه کوزه جنگ پرمخاطره عراق بر سر «یک مشت نئوکان»، تلاش می کند توضیح دهد که چرا جنگ رخ داد و چگونه ایالات متحده برای انجام اش بسیج شد و برای ادامه اش مصمم.

توضیحات کتاب درباره ریشه های القاعده بسیار خواندنی است. هنوز بر سر اینکه القاعده دقیقا چه می خواهد توافقی وجود ندارد ولی کتاب به شکل ساده می گوید بنا به نام شان، و بر خلاف تصویرسازی رسانه های غربی، گروهی بسیار محاسبه گر و با اهدافی روشن اند. او می گوید ممکن است که با نتیجه گیری هایشان موافق نباشید ولی در هیچ حالتی نمی توانید منطق رفتاری شان را «دیوانه وار» بنامید. القاعده به شکل خلاصه، با هدف سرنگون کردن دست کم یکی از دیکتاتورهای کشورهای مسلمان نشین و به دست گیری حکومت در آنجا، تلاش می کرد پایگاهی علم کند (القاعده به این معنی گرفته شده) و بعد از آن، مابقی کشورهای مسلمان نشین را در پشت سر خود جمع کند. اینکه این استراتژی موفق نبوده، بیش از هر چیز، به دلیل اصل عواقب در نظر گرفته نشده است تا کوتاهی القاعده یا تلاش های ایالات متحده علیه آنها.

در کتاب اگرچه گریز هایی کوتاه به ایران زده شده، با این حال با وجه دیگری از همکاری های ایران با «شیطان بزرگ»‌اشاره می شود که در نوع خود جالب است. بعد از واقعه کوه های تورابورا، که سران القاعده و شخص اسامه بن لادن از دست نیروهای امریکایی فرار کردند، ظاهرا بخشی از ایشان به ایران رفته اند. ایالات متحده در آن مقطع نتوانست دقیقا تصمیم بگیرد که این کار تنها یک چشمه دیگر از دلگی نیروهای مرزنشین بوده یا هماهنگی دولت ایران برای پناه دادن به القاعده، اما به دلیل همزمانی این اتفاق با شایعه حمل یک بمب اتمی چمدانی به نیویورک در محافل اطلاعاتی، و دستور ریاست جمهوری برای دادن اولویت به پیشگیری از فاجعه اتمی به هرچیز دیگر، ایالات متحده تصمیم گرفت فرض را بر همکاری ایران و القاعده بگذارد. این تصمیم نتایج بسیار زیادی در پی داشت که در کتاب به آنها اشاره می شود.

جالب ترین بخش کتاب،‌اشاره به موضوع حمله به عراق و «سلاح های کشتار جمعی» است که زمانی طولانی موضوع اخبار و طنز و اعتراض بود. نویسنده به روشنی می گوید که نقشه حمله به عراق از مدت ها پیش ریخته شده بود و این موضوعی عجیب نیست. ایالات متحده عادت دارد که نقشه های جنگی متنوعی بریزد و آنها را اکثرا بایگانی کند. مثلا در پایان جنگ جهانی دوم، ایالات متحده یک نقشه برای وارد شدن در جنگ با بریتانیا داشت! یا جنگی که قرار بود در دهه نود با ژاپن داشته باشد. این نقشه کشی ها البته اغلب تبدیل به عمل نمی شود. اما مورد عراق، بسیار متفاوت است. نویسنده مدعی است مطابق اطلاعاتی که کمپانی اش جمع آوری می کرده، دولت ایالات متحده به این نتیجه رسیده بود که به دلیل ناتوانی پاکستان در کنترل طالبان و همین طور به دلیل ابهامات فراوانی که در خاندان سعود و رابطه شان با القاعده وجود داشت، ایالات متحده به این نتیجه رسیده بود که شکست دادن القاعده تنها زمانی ممکن است که یک کشور(عربستان سعودی) از آن حمایت نکند. در عین حال ایالات متحده حمله به عربستان را یک گزینه نمی دانست ولی نیازمند عملی بود که پیام صحیح را به ریاض برساند. این کار، حمله به عراق بود. نویسنده به درستی می گوید که برای اقناع افکار عمومی، امریکا به شکل سنتی آنچه می گوید با آنچه واقعا اهداف یک جنگ است متفاوت است. البته نویسنده اشاره می کند که این به معنی دروغگو بودن دولت نیست که اگر چنین باشد اکثر دولت های قرن بیستم امریکا دروغگو بوده اند. واقعیت این است که مدیریت افکار عمومی، از لحاظ سیاسی امری پذیرفته شده است در ایالات متحده و در مورد عراق هم، ایالات متحده دو گزینه برای عنوان کردن در مورد علت جنگ با عراق داشت که به دلایلی، سلاح های کشتار جمعی که با توجه به اطلاعات موجود، ادعایی دروغ نبود، ولی همه داستان هم نبود، را مطرح کرد. نویسنده سپس به دلایل عدم همرایی فرانسه و آلمان با ایالات متحده می پردازد و مدعی است شیراک رییس جمهور وقت، تلاش داشت که اروپایی را با سیاست خارجی متمایز از ایالات متحده راه بیاندازد ،‌البته به رهبری خودش. ایالات متحده با جمع کردن هشت کشور مهم اروپا، توانست نقشه او را برهم بزند ولی شیراک هم توانست امریکا را در برابر گزینه ای دشوار قرار بدهد که در نهایت بخشی از مشروعیت جهانی امریکا به عنوان نیرویی برای بشریت را از بین ببرد. به هر حال، از دید نویسنده عراق اشغال شد به این دلیل که ایالات متحده برای جنگ علیه ترور، نیازمند کنترل کردن این منطقه استراتژیک بود و البته به دلایل کمتر مهم دیگری چون جانی و آدم کش بودن رهبرش که البته مورد توافق جهان بود.

نکته جالب دیگر در مورد ایران این است که در کتاب به روشنی گفته می شود که احمد چلبی، مهره ایران بوده است و در حقیقت از سوی ایران ماموریت داشت آمریکا را به حمله تشویق کند و اطلاعاتی که به امریکا نداد، از آنها که داد بسیار با اهمیت تر بود. امریکا هرگز تصور نمی کرد که شیعیان به مدیریت سپاه پاسداران ایران، سازمان بسیار قوی برای کنترل داشتند و اگر پافشاری ایالات متحده نبود احتمالا صاحب عراق می شدند. مثلا نیروهای حمله کننده وقتی از بغداد باز می گشتند تا به مقرشان در قطر بازگردند، متوجه شدند که جنوب عراق به کلی خودمختار است، امری که CIA را به شدت شوکه کرد. دلیل خارج شدن چلبی به عنوان یک گزینه ریاست جمهوری در عراق، فاش شدن ارتباطات اش با ایرانی ها بود.

نویسنده در نهایت ضمن برشمردن رخداد هایی که در عراق، با نقشه جنگ چریکی صدام شروع شد و به حمام خون سال های بعد ختم شد، نشان می دهد که آمریکا علی رغم وارد شدن به تله صدام حسین در عراق، صدمه چندانی از لحاظ نظامی نخورد، اما وجه اش را به خصوص بعد از ابوغریب از دست داد. ماجرای ابوغریب هم بسیار جالب است، مثلا نویسنده مدعی است که شکنجه امری بدیهی بوده، اگرچه شکنجه فیزیکی در کار نبوده، ولی لخت کردن مردان و عکس گرفتن از آنها در وضعیت های نامناسب، بهترین وسیله به حرف کشیدن شان بوده. قضاوت نهایی نویسنده که در سال ۲۰۰۴ انجام شده این است که امریکا پیروزی های کوچک اما استراتژیکی کسب کرده و در راه پیروزی است. بعد از حمام خونی که مسلمانان علیه یکدیگر در فاصله سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۷ راه انداختند و همین طور اخبار از دست اینکه کنگره امریکا هفته پیش به این نتیجه رسیده که میلیارد ها دلار پول بازسازی عراق حیف و میل شده، قضاوت درباره میزان موفقیت اشغال عراق را بسیار دشوار می کند. با این حال در جنگ جهانی علیه ترور، آمریکا به نظر موفق شده است، جسد اسامه بن لادن به احتمال زیاد طعمه کوسه های دریای عمان شده است و مرد شماره دو القاعده هفته گذشته با یک هواپیمای بی سرنشین کشته شد. اما همانطور که نویسنده در جای جای کتاب می گوید، نبرد، سنت تاریخ بشری است و کسانی که فکر می کنند بعد از جنگی طولانی، صلحی پایدار خواهد آمد، درس تاریخ را نیاموخته اند.

خواندن یا شنیدن این کتاب را به همه علاقه مندان به موضوع حساس جنگ عراق توصیه می کنم.

دسته‌بندی شده در: فرهنگ Tagged: نبرد سری امریکا, القاعده, ایالات متحده, ایران, اسامه بن لادن, جورج فریدمن, عراق ]]> http://danieljafari.com/2011/09/02/%d9%86%d8%a8%d8%b1%d8%af-%d8%b3%d8%b1%db%8c-%d8%a2%d9%85%d8%b1%db%8c%da%a9%d8%a7/feed/ 0 bianconero americas_secret_war friedman_george http://danieljafari.com/2011/08/30/%d8%ae%d8%b7-%d9%82%d8%b1%d9%85%d8%b2-%d9%85%d8%b5%d8%a7%d9%84%d8%ad%d9%87-%d8%ac%d9%88%db%8c%d8%a7%d9%86/ http://danieljafari.com/2011/08/30/%d8%ae%d8%b7-%d9%82%d8%b1%d9%85%d8%b2-%d9%85%d8%b5%d8%a7%d9%84%d8%ad%d9%87-%d8%ac%d9%88%db%8c%d8%a7%d9%86/#comments Tue, 30 Aug 2011 05:25:28 +0000 دانیال جعفری http://danieljafari.com/?p=1485 ]]> با گذشت دو ماه از دعوت رییس جمهور سابق اصلاحات، محمد خاتمی به عفو و بخشش دو طرفه جمهوری اسلامی و مردم معترض، و با فاصله ای بسیار کم از یکدیگر، موسوی خویینی ها، رهبر اسرارآمیز دانشجویان اشغال کننده سفارت آمریکا و مدیر روزنامه سلام، و موسوی لاری، وزیر جانشین عبدالله نوری در کابینه دولت اصلاحات، سخنانی ابراز کرده اند که به جز سیگنال هایی برای مشارکت دوباره در جمهوری اسلامی به چیز دیگری قابل تعبیر نیست. از سوی دیگر در وب فارسی مطلبی بازنشر می شود که هرگونه مشارکت در انتخاباتی دیگر را موکول به رسیدگی به مسایل حاشیه ای انتخابات دهم ریاست جمهوری می داند. عده ای به درستی بر این موضع خرده گرفته اند که سیاست عرصه سازش است و تکلیف انتخاباتی که منتخب اش همین امروز هم مورد غضب قدرت مطلقه جمهوری اسلامی است و سیاست رسمی اعلام شده در قبال اش، «کنترل» تا زمان سر رسیدن مسئولیت قانونی اش است، نه عملی است و نه واجد دست آورد سیاسی.

با این حال همیشه می بایست در «اصلاح طلبی» از پیش اهدافی را برای کنش سیاسی در نظر گرفت و سازش های احتمالی بر سر راه را، همیشه با آن اهداف و میزان نزدیک شدن به آنها سنجید. در غیر اینصورت، اصلاح طلبی به راحتی می تواند سر از فوق محافظه کاری در بیاورد و مبارزین سیاسی، می توانند به محافظین وضع موجود، با توجیه سازش و «سیاسی کاری» تبدیل بشوند. مطابق نظر بخشی از منتقدین جنبشی که بعد از حضور در کاخ ریاست جمهوری نام اصلاح طلبی گرفت، این دقیقا اتفاقی بود که برای این جنبش افتاد. آنها با متهم کردن دگراندیشان حاضر در جبهه ای رنگارنگ و فراگیر از مخالفین وضع موجود به تندروی و ناسیاسی بودن، وارد سراشیبی شدند که از شبه کودتای پارلمانی مجلس هفتم شروع و به فرش قرمز پهن کردن به زیر پای فرستاده ائتلاف بازار و حوزه برای تسخیر تنها کرسی انتخابی ملی ختم شد.

از این روی، تبیین خطوط اصلی سیاسی و ترسیم خطوط قرمز، هم برای مدیران سیاسی این جریان که امروز تصمیم به مذاکره با قدرت گرفته، و هم کادرهای اجتماعی اش ضروری به نظر می رسد- مدیران خواهند توانست با دیدی آینده نگرانه، هر گونه وجه المصالحه ای را در مقابل دست آوردهای احتمالی وزن کنند و پشتوانه اجتماعی این جریان هم می تواند عملکرد رهبران اش را در عرصه سیاسی مورد قضاوت قرار داده و در مورد حمایت یا عدم حمایت از آن تصمیم گیری نماید. از سوی دیگر، مرزکشی میان این جریان سیاسی، هم با محافظه کاران و هم با جریان های برانداز بیش از هر زمانی دیگری الزامی است. برخلاف ادعای رجبعلی مزروعی، همه معترضین جنبش سبز، در مرام فکری او خلاصه نمی شوند و داده های اجتماع برخلاف نظر موسوی خویینی ها، بیانگر حضور دست کم گروهی از براندازان است. برای اهداف این نوشتار، نگارنده از لفظ «مصالحه جویان» استفاده خواهد کرد، با این هشدار که این لفظ ابداع نگارنده نیست و هرگونه برداشت تحقیرآمیز از این لفظ،‌ نادرست است و توسط نگارنده قابل پذیرش نیست. توضیح ضروری اینکه در شرایط نیمه جنگی و تنش های فراوان اجتماعی و سیاسی، صحبت از اصلاح طلبی،‌به خصوص با وجود شکاف عمیقی که هر دو سوی طیف سیاسی به آن معترف اند، بیهوده و فاقد هر گونه واقع بینی سیاسی است. در شرایطی که جناح صاحب قدرت، حضور بخش قابل توجهی از الیت سیاسی کشور را ناضروری می داند و جناح در پی قدرت، مشارکت خود را مشروط به تحقق شرایطی می داند، قبل از فعالیت سیاسی، به نظر می بایست ابتدا به نوعی آشتی سیاسی و درون گروهی فکر کرد. از این منظر، شاید با ارفاق از نام «آشتی جویان» هم بتوان استفاده کرد، اگرچه اولویت نگارنده با پیشنهاد اول است.

با توجه به دست نسبتا خالی مصالحه جویان و عرصه اجتماعی که از مشارکت سیاسی تقریبا خالی شده، شاید درخواست های پرشمار و رنگارنگ، با شبهه ایده آل گرایی و به هدف تحریم سیاسی مطرح شدن مواجه باشند و عاقلانه است که بر حداقل هایی توافق کرد که حداکثر توده های غیر برانداز را به خود جلب نماید. این نوشتار تلاش می کند با سبک کردن لیست بلندبالای مطالبات معوقه جامعه، با توجه به سابقه ناموفق از حضور در قدرت مصالحه جویان، به یک خواسته و تنها یک خط قرمز بسنده کند که در عمل حداقلی باشد و کارگزاران سیاسی را ترغیب به پذیرش اش بکند و در ایده آل ها درخشان و واجد شرافت باشد تا نیروهای اجتماعی را به این جریان امیدوار نگاه دارد. پیشاپیش می بایست هشدار داد که آنچه در پی می آید ممکن است مورد قبول ایرانیان نباشد، اما حداقلی است که در صورت عدم پذیرش و دفاع از آن، ریزش های بیشتر اجتماعی را می تواند در پی داشته باشد که با هدف وجودی مصالحه جویان (آشتی حاکمیت و مردم) در تضاد است.

«پیگیری تخلفات گسترده و پرشمار باند ریاست جمهوری» می تواند یک هدف اتحاد بخش به برشی وسیع از جامعه باشد، اما با توجه به موقعیت متزلزل این گروه در کاست قدرت، ممکن است از دید حامیان اجتماعی، تعبیر به شلیک به اسب مرده شود. افزون بر این، با توجه به اعلام آمادگی بخش های زیادی از تمامیت خواهان برای برخورد با این گروه، معلوم نیست پیام مصالحه جویان از تمایز سیاسی لازم برخوردار باشد.

«رسیدگی به پرونده مقتولین انتخابات ۸۸ و پرونده های کهریزک» نیز می تواند هدفی معقول باشد از آن جهت که در حال حاضر پرونده کهریزک پشتیبانی بخش هایی از محافظه کاران را دارد و در عین حال با توجه به بار عاطفی این موضوع، در میان توده های اجتماعی تداعی کننده «عدالت خواهی» به عنوان آرمانی بشری و فراگیر است. با این حال، با توجه به مواضع «مادران صلح» و گفته های پیشین پروین فهیمی، مادر یکی از کشته شدگان درگیری های بعد از انتخابات، مبنی بر گذشت از سر تقصیرات قاتلین در صورت آزادی زندانیان دیگر سیاسی، این امید است که ورای از احساسات قابل فهم بخش مهمی از معترضین نسبت به کشته شدگان، از رسیدگی آنی به این جنایت ها چشم پوشید، مشروط بر اینکه داوی گرانبها در میدان سیاست در میان باشد.

«آزادی زندانیان سیاسی» بعد از انتخابات، اگرچه خواسته ای معقول و به حق است، اما اولا به دلیل بکارگیری اش توسط بخش های محافظه کارتر نظام (هاشمی رفسنجانی در آخرین خطبه خود این خواسته را صراحتا مطرح کرد) و دوما بی پاسخ ماندن این خواسته برای مدتی دراز، نمی تواند وجهه سیاسی مورد نظر در میان الیت حاکم و مقبولیت لازم میان توده ها را فراهم کند. فزون بر این، رخداد های هفته اخیر نشان می دهد که حاکمیت با هر تحلیلی، دست به آزادسازی مشروط و محدود بخشی از این زندانیان سیاسی زده است و اعلام خواسته ای که خود به خود در حال رخ دادن است، چندان منطقی به نظر نمی رسد.

به دید نگارنده، تنها خواسته موثر و خط قرمز غیرقابل عبور برای مصالحه جویان، آزادی دو نامزد معترض به انتخابات ریاست جمهوری وهمسران شان و  بازگشت به فعالیت های روزمره شان، در حد مابقی شهروندان است. این خواسته مشروعیت وسیع بین المللی دارد، از آنجا که در هیچ مرام سیاسی قابل پذیرش نیست که رهبران قانونی مخالفین دولت، بدون محاکمه حبس شوند. در عین حال، این خواسته بیمه کننده حضور مصالحه جویان و آینده سیاسی ایشان است، منطق حکم می کند از وقوع اتفاقی که برای برجسته ترین پایوران سابق نظام رخ داده پیشگیری کرد، و چه پیشگیری بهتر از برچیدن این بدعت نادرست سیاسی؟ از همه مهم تر، این خواسته به شعار مرکزی جنبش سبز که هیچ وقت توسط مصالحه جویان نامشروع اعلام نشده، بسیار نزدیک است و رای اکثریت حامیان مصالحه جویان را (بنا به ادعای خودشان مبنی بر ضدبراندازی بودن و در چارچوب ماندن حامیان ایشان) به عنوان اصلی دموکراتیک لحاظ می کند. این خواسته نه صحبت از رسیدگی به تخلفات ریاست جمهوری یا مامورین انتظامی می کند، که وظیفه قوه قضاییه است، نه دعوای حل و فصل نشده انتخابات ۸۸ را زنده می کند که زخم های عمیق بر پیکره حاکمیت و مردم بر جا گذاشته و نه تضمین کننده حیات سیاسی دو نامزد ریاست جمهوری و همسران در اسارت است، درخواستی حداقلی مبنی بر بازگشت ایشان به زندگی روزمره شان، نه حفاظت و تامین خواسته های این دو نفر در آینده.

روشن سازی این موضوع مفید است که نگارنده متوجه بزرگی تصمیم هایی که برای مشارکت سیاسی لازم است گرفته شود هست، و دست کم در بعد عاطفی، تلاشی قابل توجه صورت داده تا چهره های شجاعان جنبش سبز را که قربانی خشونت دولتی شده اند در گوشه ای از ذهن بگذارد و این سطور را بنویسد. اما به سیاست می بایست از  منظر فایده گرایانه نگریست. از این منظر، خط قرمز مصالحه جویان، می بایست بازگشت دو نامزد ریاست جمهوری و همسران شان به زندگی روزمره باشد.

این نوشته پیشتر در خودنویس منتشر شده است.

چند سال پیش آنها بعد از تلاشی بسیار سیاسی و گسترده، نام ۸۰۰ «دانشمند» را گردآوری کردند که «تئوری فرگشت» را معیوب، ایراد دار یا حتی نامعتبر می شناخت. این بی شک یک چشم بندی تبلیغاتی بود، چون افراد عادی کمتر می دانند که مابقی دانشمندان چه نظری دارند در این رابطه. مرکز ملی آموزش دانش ایالات متحده، با وجود اینکه حاضر به تهیه لیستی مشابه از «معتقدین به فرگشت» نشد، ولی با ابتکاری جالب، لیستی از دانشمندانی تهیه کرد که نام کوچک شان استیو است و تئوری فرگشت را توصیف دقیق طبیعت می دانند! دلیل کار این بود که برآورد ایشان این بود که «استیو» نامی با فراوانی یک درصد است و در ضمن می خواستند به استیفن جی گولد فقید هم ادای احترامی کرده باشند. پروژه استیو با ۸۰۰ نفر (دی:) شروع شد و اکنون از ۱۱۷۰ نفر گذشته است.

به این می گویند طبع طنز

دسته‌بندی شده در: پزشکی ]]> http://danieljafari.com/2011/08/28/%d8%b4%d9%88%d8%ae%db%8c-%d8%a8%d9%87-%d8%b4%db%8c%d9%88%d9%87-%d8%b9%d9%84%d9%85%db%8c/feed/ 0 bianconero id http://danieljafari.com/2011/08/27/%d8%ae%d9%85%db%8c%d9%86%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d8%b1%d8%a7%d9%86%d8%b3%d9%87/ http://danieljafari.com/2011/08/27/%d8%ae%d9%85%db%8c%d9%86%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%81%d8%b1%d8%a7%d9%86%d8%b3%d9%87/#comments Sat, 27 Aug 2011 19:14:36 +0000 دانیال جعفری http://danieljafari.com/?p=1472 ]]> کتاب «خمینی در فرانسه» ترجمه ای است از کتابی که به فرانسه توسط هوشنگ نهاوندی نوشته شده و به همت نشر کتاب به فارسی برگردانده شده و در همین مدت کوتاه از انتشارش، موجی به راه انداخته است.

نویسنده کتاب که مدتی طولانی در فرانسه زندگی می کند، در حقیقت این کتاب را با هدف روشن سازی دروغ های بی شماری که مطبوعات غربی و به خصوص فرانسوی درباره خمینی و انقلاب ایران سر هم کردند نوشته است و برای این کار به انبوهی از اسناد ارجاع داده است، با این حال ترجمه کتاب به شکل قابل قبولی، لحن کتاب را برای خواننده ایرانی هم روان می کند. مترجمان نوشته اند که به متن تا حد امکان وفادار بوده اند و از خود نویسنده هم کمک گرفته اند. با این حال یکی دو ترجمه نامفهموم (یک میلیون و نیم نفر، بسیار شدید اللحن) در جای جای نوشته قابل مشاهده است که به نظر ضربه ای به اصل مطلب نزده است.

کتاب با زندگی خمینی شروع می کند و چون مدعای کتاب این است که خمینی فارغ از شایستگی رهبر مخالفان شاه شد، تلاش می کند که تا جایی که ممکن است به روایت های دست اول و مربوط به نزدیکان خود خمینی اتکا کند درباره زندگی اش. نویسنده  در صفحه ۱۷ کتاب هشدار می دهد که اسلام گرایی را به عنوان یک ایدئولوژی خشن و ضدبشری ، متفاوت از اسلام به عنوان یک دین «قابل و شایسته احترام»‌می داند. تمام ۵۰ سال اول زندگی آیت اله در یک فصل جا شده است و این تازه نتیجه تلاش فوق العاده نویسنده بوده که اصلا چیزی یافته. در این بخش می خوانیم که پدر خمینی اهل کشمیر بوده و یکی از دو برادرش فامیل آقاهندی را به همین سبب انتخاب کرد. با این وجود نویسنده تصریحا می کند که از خانواده مهاجر بودن اصلا بد نیست ولی تاکید بعدی قانون اساسی جمهوری اسلامی به «ایرانی الاصل» بودن ریاکارانه است. همین طور نویسنده اشاره با روایت معروفی می کند که شیر و خورشید پرچم ایران که به هیچ وجه متعلق به خاندان پهلوی نبود ولی نماد سلطنت بود، با نماد سیک ها تعویض شد. اینکه او در سه شناسنامه ای که در طول زندگی اش گرفت نام های متفاوتی انتخاب کرد و در سومی بود که موسوی خمینی شد. نویسنده از همان ابتدا،‌انقلاب بهمن را «اغتشاش» می خواند،‌البته نمی دانم تاکید نویسنده بوده یا مترجم، ولی تا به انتهای کتاب، اشاراتی دارد که چرا موضوع را اغتشاش می داند.

کتاب در جاهای متفاوتی، به رخداد های اشاره می کند با سند، که نشان دهنده خلقیات و روحیه خمینی است: حسین بهرامی، نوه کسی که قاتل پدر خمینی شناخته شده بود و پدرش هم اعدام شده بود، پس از انقلاب به فرمان خمینی به قتل می رسد. کینه توزی یاران خمینی ظاهرا از خود او نشات می گرفت. خمینی در زمان مخالفت با اصلاحات ارضی، خود ملاک بود و یک ده داشت! جمله ای مهم و کمتر شنیده شده از خمینی «با اصل سلطنت تا کنون از این طبقه (روحانیون) مخالفتی ابراز نشده، پشتیبانی هایی که مجتهدین از دولت کردند در تواریخ مذکور است»  و همین طور حضور خمینی در جماعتی که به رهبری آیت اله کاشانی، به کاخ سلطنتی رفتند تا شاه جوان را که از پیکار با مصدق خسته شده بود از رفتن از ایران پشیمان کنند. خمینی بالا رفت و سخنرانی غرایی در مدح شاه کرد.مصاحبه ای از احمد خمینی با بی بی سی که در آن می گوید پدر حتی حاضر نبود مگسی را در اتاق بکشد و در را باز می کرد که برود ولی راحت دستور کشتار هزاران نفر را می داد. ذکر یک واقعه که خمینی در تبعید در عراق، برای پسرکی که فرزند اش را در کوچه کتک زده بود، حکم اعدام درخواست کرده بود، عراقی ها محل نگذاشتند. این واقعیت که مصطفی خمینی که در ایران یک خیابان به نام «شهید مصطفی خمینی» به نام اش هست، به مرض قند و وزن بسیار بالا درگذشت، نه اینکه مسموم اش کنند. خمینی هیچ وقت اینکه پسرش را کشتند را تایید نکرد. اگرچه خود خمینی بسیار شکاک بود و وقتی تحت الحفظ مورد دیدار یک مقام دولتی قرار گرفت، با کنایه گفت که می ترسم به شما چیزی تعارف کنم از اینجا، شاید مسموم باشد. در فرانسه هم زن اش را به سرعت آوردند چون از دست هیچ کس دیگری غذا نمی خورد. خمینی تا فرانسه، از تلفن استفاده نکرده بود و تنها به اضطرار و به جهت جلب اعتماد مراجع قم و نجف، برای اولین بار پای تلفن حاضر شد. بر سر موضوع انقلاب سفید غائله درست کرد و وقتی برای بار دوم دستگیر شد در ماشین به گریه افتاد که این بار مرا خواهند کشت.

از جمله دروغ های پرشماری که در روزنامه های معتبری چون فیگارو، لوموند، نوول آبزرواتور درباره خمینی چاپ شد: اینکه پدر خمینی را به دستور رضا شاه کشتند، می خواستند برایش پیشینه سیاسی درست کنند. واقعیت این بود که پدرش رمال بود و سواد داشت و به سبب سوادش استخدام خان شده بود و حساب کتاب نگاه می داشت. ظاهرا در همین میانه بده بستان هایی هم کرد و مال و منالی بهم زد. در جریان رتق و فتق امور، کسی کینه به دل گرفت و او را در راه با تیر کشت. این اتفاق ۲۵ سال پیش از به قدرت رسیدن رضاخان اتفاق افتاد! یا وقتی که سخنان ضداسرائیلی خمینی که اولین بار ۱۹۶۳ ایراد شده بود را در فرانسه مطبوعات منتشر کردند، پرشت گفت که روزنامه ها دروغ می گویند.

نویسنده تا جایی که برای یک مقام دولتی نزدیک به شاه مخلوع ممکن است بی طرف مانده، مثلا اتهاماتی که به زن خمینی در مقاله احمد رشیدی مطلق وارد شده بود را رد می کند و می گوید که زنی محترم از خانواده ای محترم بود اگرچه وقت ازدواج ۱۱سال داشت. او همین طور حفظ احترام خانواده خمینی را در زمانی که پدرش کشته شد کاری درست ارزیابی می کند. در نوشته اش بارها توضیح می دهد که شاه ایران بی اشتباه نبود، اما در صحنه جهان درخشید و کارهای فراوانی برای مملکت اش کرد. توضیح می دهد که به دید او، امیر عباس هویدا فردی کاسب کار و بسیار فاسد بود، اگرچه خودش هیچ وقت تلاش به جمع آوری مال و منال نکرد ولی به شکل فعال مانع ارتباط داشتن دیگران با شاه می شد تا خاطر همایونی مکدر نشود. درباره گروه سه نفره قطبی، حسین نصر و فرح دیبا هم قضاوت مثبتی ندارد و بروی هم رفته آنها توطئه گر برای تعویض شاه می داند که به راحتی رویاهایشان با آمدن خمینیست ها جارو شد. مثلا می گوید که فرح دیبا به درستی موافق یکی از انتصابات شاه نبود ولی بعدا توضیح می دهد که همه رفتار های شهبانو هم درست نبوده. قابل توجه است که فرح از تقاضاهای مکرر دکتر میلانی که کتاب «شاه» اش را می خواست با نظرات او کامل کند سرباز زد. حسین نصر امروز در ایران ارج و قرب دارد و سال ۸۸ از احمدی نژاد نشان ریاست جمهوری گرفت. خواهرزاده قطبی هم که از آن ور دنیا آمد و شد مدیر تیم ملی. قطبی و فرح، بعدا در نقش همسر شاه و مدیر تلویزیون ملی، نوشته ای به شاه دادند تا جلوی تلویزیون بخواند که در آن برای اولین بار،‌به اتفاقات ایران نام «انقلاب» می داد، چندین بار از اشتباهات پیشین و نقض قانون اساسی حرف می زد (و مطابق قانون اساسی مشروطه، دست مجلس را برای عزلش باز می گذاشت) و جمله تاریخی «صدای انقلاب شما را شنیدم» را به گوش مردم ایران رساند.

نکته برجسته دیگر، دید حقوقی نویسنده است، مثلا می نویسد که مطابق قانون اساسی مشروطه، تشکیل شورای سلطنت با خروج شاه از ایران منظور شده بود و کشور به بی قانونی نمی رسید، همین طور حق حاکمیت ملی در آن قانون اساسی به رسمیت شناخته می شد ولی قانون اساسی جمهوری اسلامی، ولایت فقیه را بر تارک همه چیز نشاند (صفحه ۵۱ کتاب). مرتب وضعیت هایی که در تاریخ انقلاب به وجود آمد را از نگاهی حقوقی بررسی می کند و ارزش حقوقی تصمیمات گرفته شده را بازرسی می کند. همین طور قابل توجه است که نویسنده به وضوح می نویسد که عامل انقلاب بهمن، در داخل ایران فراهم شد (صفحه ۸۵) و کمی بعدتر توضیح می دهد که عوامل بیرونی در تعامل با عوامل داخلی نقش بازی کردند.

یک بخش قابل توجه کتاب، رخدادنگاری اتفاقات است از زمانی که جرقه انقلاب زده شد تا زمان سقوط رژیم شاه. اتفاقاتی به غایت مهم که کمتر مورد توجه تاریخنگاری قرار گرفته اند و به جز روایت رسمی که رنگی از واقعیت ندارد، ایرانیان زیادی چیزی از آنها نمی دانند. مثلا مقاله احمد رشیدی مطلق که جرقه انقلاب و در حقیقت «رهبر» شدن خمینی بود، فکر هویدا بود و شاه در پاسخ به اینکه چرا گذشته خمینی را رو نکنیم، تنها گفته بود «چرا که نه» اما نویسنده متعقد است که شاه متن را ندید و اگر می دید احتمالا با چاپ اش موافق نمی بود و افراد زیادی تلاش کردند که چنین چیزی منتشر نشود چون ابعاد آن را پیش بینی می کردند. یا موضوع سینما رکس و در آتش سوختن ۴۷۰ نفر که شاه و دولتش به هدف آرام کردن مخالفان،‌هرگز آمران اش را که احمد خمینی و چند ملای دیگر در عراق بودند پیگیری نکرد.

کتاب روایت حجم قابل توجهی از ارتباطاتی است که در جریان انقلاب، میان سرویس های اطلاعاتی و دستگاه رسمی دولت و انقلابیون برقرار شد. از یک مامور برجسته سازمان جاسوسی روسیه نقل شده که خمینی را یکی از پنج مهره شوروی در ترتیبات شیعه می دانسته. نویسنده قضاوت اش این است که در حالی که کاملا روشن است که به خمینی در سال های حضورش در نجف و گمنامی کمک شده، اما توافقی میان شان صورت نگرفته بوده که به عنوان جاسوس یا مهره عمل کند. ظاهرا این هم یکی دیگر از کارت هایی بوده که قرار بوده در صورت لزوم علیه شاه یا متحدان اش مورد بهره برداری قرار بگیرد. همین طور نقش ابراهیم یزدی که با داشتن پاسپورت امریکایی، در ایران به وزارت رسید! و البته اعتراف خود او که اطلاع داشته خانه مجاور آیت اله در نوفل لوشاتو، در اجاره سیا است. بعدا اسناد لانه جاسوسی به دیدارهای مکرر او و دیگر اعضای نهضت آزادی اشاره کرده با مامورین سیا و وزارت امور خارجه امریکا. یا این موضوع که کنفدراسیون بین المللی دانشجویی که توسط سیا تامین مالی می شد. اشاره به این موضوع که ویلماره یک مقام امنیتی فرانسه وقتی تجهیزات مخابراتی خانه نوفل لوشاتو را دید، به وزارت خانه اش رفت و گفت چطور چنین اجازه ای به کسی داده شده در حالی که یک فرانسوی برای اجازه این تجهیزات چندین ماه باید در نوبت باشد. اشاره به اینکه قطب زاده با سیا و سازمان اطلاعات فرانسه در ارتباط بود. داستان جنجالی شخصی که آقای خمینی با تکیه بر دستان او از «پرواز آزادی» پیاده شد، مامور سازمان اطلاعات فرانسه!

گزارش مفصلی است که برای سئوال همیشگی من، یعنی منابع مالی انقلاب بهمن بسیار مفید است. از نظر من سئوالی که هیچ ایرانی از خود نمی پرسد، نحوه تامین مالی انقلابی بود که بسیار پرخرج بود چون از به روزترین تجهیزات استفاده می کرد و در همه کشورها شعبه داشت. مطابق اسنادی که سیا منتشر کرده ۱۵۰ میلیون دلار به انقلابیون اختصاص یافته بود که به روایتی بخشی ش خرج عیاشی های یزدی و قطب زاده و دیگران می شده. البته نویسنده به خوبی منابع دیگری را هم بر می شمارد همچون حاج آقا روغنی که ظاهرا در بازار بوده و شبکه ای مالی داشته که اتفاقا تحت نظر ساواک هم بوده. با این حال می گوید که کمک عمده از سوی سیا انجام شد و با حمایت کارتر. یا تصریح حسنین هیکل به اینکه خمینی از خارجی ها پول دریافت می کرد.

کتاب پر است از اشارات جالب دیگر، مثل اینکه اسداله علم در زمانی برای کنترل مملکت و از ترس اینکه شاه دلنازک و جوان دخالت بکند، تلفن شاه را قطع کرده است. اشاره اش به واقعه تظاهرات مزدوران خمینی در ۱۵ خرداد ۴۲ است که بعد از کشتار، علم برای خانواده مقتولین این شورش، مقرری دولت تعیین کرد. یک اشاره جالب دیگر به کریم سنجابی ست که به فرانسه رفت تا حکم نخست وزیری بگیرد ولی آبروی سیاسی خودش و جبهه ملی را با یک ساعت ایستادن و ملاقات نکردن با آیت اله معامله کرد و برگشت. یک مقاله در بی بی سی امسال نوشته شده بود که جبهه ملی با مصدق شروع شد و با بختیار تمام شد، به نظرم انصاف این ست که بگوییم با کریم سنجابی تمام شد. یا قضاوت بی رحمانه ای که نسبت به ابوالحسن بنی صدر و شیخ منتظری انجام می شود. در مورد اولی می گوید ۱۴ سال طول کشید آخر هم در فرانسه فارغ التحصیل نشد و دومی را هم می گوید که از قم آوردند و یک شبه فقیه عالی قدر اش کردند. امروز کدیور داستان ها می سراید که چطور این فقیه و مرجع عالی قدر، رساله عملیه نداشته، ولی به نظر شخصی من ظاهرا چون به قدر کافی «روحانی» نبود، عاقبت به خیر شد. روایت تکان دهنده دیگر، سخنان ملک حسین ست که بعد از شلوغی های ۱۹۷۸ به شاه گفته که همین کار را امریکایی ها خواستند با کشور من هم بکنند نگذاشتم (اشاره اش به سپتامبر سیاه است) و به شاه التماس می کند که بهترین سران ارتش اش را به او معرفی کند و اجازه بدهد به تهران برود و در یک اتاق در دفتر شاه مستقر شده و اوضاع را «کنترل» کند. یا گزارشی که شب واقعه ۱۷ شهریور در تلویزیون ایران به مدیریت قطبی پخش شد که تصاویر، قیچی شده هایی از تظاهرات کشورهای دیگر بودند! برای این برنامه، برق سراسری که قطع بود در اثر اعتصابات وصل شد! یا نقل قولی از بختیار که خمینی را به شاه ترجیح داده است! یا موضوعی که من تا به امروز نمی دانستم، یعنی شکسته شدن اعتصابات، با سر کار آمدن ازهاری، یا اینکه ژنرال ازهاری در حالی که سکته قلبی کرده بود، از روی تخت مملکت را می خواست اداره کند چون حس سربازی اش اجازه نمیداد ترک مسئولیت کند. موضوع حمایت فوکو از انقلاب ایران را می دانستم، ولی کتاب با نقل قول هایی مستقیم از ژان پل سارتر و همین طور سیمون دوبوار، حمایت شان را از خمینی به رخ می کشد. برگی سیاه در تاریخ چپ گرایی به نظر شخصی من.

از نظر انطباق با گزارش های دیگری تاریخی،‌من کتاب های تاریخ انقلاب کم خوانده ام، ولی چند موردی که خوانده بودم با این کتاب فاصله نداشتند. مثلا در کتاب مردی در آینه ، جروم کرول هم تایید می کند که صادق قطب زاده برای اجاره «پرواز آزادی»، چک شخصی کشید ولی او اضافه کرده که پیش از آن، نیم میلیون فرانک فرانسه در یک کیسه ظرف سه ساعت فراهم کرده بود که بعدا رفتند تا به حساب ش بریزند تا چک بی محل نشود (صفحه ۳۹)، اما نویسنده می گوید که چک بی محل شد و بعدا دولت فرانسه غرامت ایرفرانس را داد. یا دیگر اشاره که قطب زاده رابط میان دستگاه امنیت فرانسه بوده که با کتاب مردی در آینه منطبق است.

در طول خواندن کتاب نتوانستم ذهن ام را از یک نکته دور کنم، این موضوع که جمهوری اسلامی، دقیقا از انجام کارهایی پرهیز می کند که شاه انجام داد و به کارهایی مبادرت می ورزد که شاه از انجام اش تن زد. مثلا در پی ناآرامی ها، طرحی بدون اطلاع شاه و توسط سران ارتش آماده شد که نام «خاش» را گرفت،‌در این طرح قرار بود سران ناآرامی ها و انقلابیون را بگیرند ودر خاش از دنیا ایزوله کنند، شاه نازک دلی به خرج داد و گفت مگر با مردم چه کرده ام که اینطور شده اند؟‌ و رد کرد طرح را. بعدا چندین بار دیگر تلاش به عملیاتی کردن ش شد و حتی بختیار تلاش داشت به اجرایش بگذارد. می بینیم که با اولین نشانه های ناآرامی بعد از اینکه رشته امور دوباره به دست جمهوری اسلامی آمد، سران مخالفین را گرفته اند و «ناپدید» کرده اند و کوچکترین ارتباطی را اجازه نمی دهند. البته کمترین لرزش و تردید هم نشان ندادند. یا این موضوع که شاه به دلخواه خارجی ها، داخلی ها و حتی مجلس و مردم، دولت عوض کرد، اما جمهوری اسلامی، حتی با اتهامات سنگینی که متوجه رییس جمهور دولت کودتا و همراهان اش هست، لحظه ای حاضر به عقب نشینی نیست. نهایتا اینکه شاه با گفتن «صدای انقلاب شما را شنیدم»، مخالفان را به رسمیت شناخت، اما جمهوری اسلامی منکر مخالف است و رییس صدا و سیمایش می گوید ۱۳ میلیون نفر رای مخالف را خودش ترتیب داده بوده. واقعیت دشوار این است که ظلم، دست کم در مقیاس عمر ما انسان ها، می تواند ماندنی باشد. شعارهای با زمینه های فرهنگی و یا مذهبی مثل «الملک یبقی مع الکفر و لا یبقی مع الظلم» رمانتیسیسم اند که انطباقی با واقعیت ندارند. تاریخ را از پیش ننوشته اند که رای محتوم یک دیکتاتور، نابودی باشد. مورد بسیار مناسب، خمینی است که نه تنها مورد قضاوت قرار نگرفت بلکه هنوز به صورت جدی به او پرداخته نشده است. کتاب خمینی در فرانسه می تواند یکی از اولین قدم ها برای این کار باشد.

برداشت اولیه من از کتاب این بود که در ظاهر، چیزی است شبیه طرفداران هوچی سلطنت که با قلمی غریب، و با مخلوط فارسی و انگلیسی، مرتب از «اعلیحضرت» حرف می زنند. اما کتاب دارای کوهی از منابع خارجی و داخلی است و نویسنده روایتی جایگزین روایت رسمی جمهوری اسلامی، که به مانند همه دیکتاتوری های دیگر(چون کره شمالی و عراق صدام حسین)، افسانه را جایگزین تاریخ کرده است، به دست می دهد. جمع بندی من این است که مثلا این موضوع که انقلابیون کمک مالی گرفتند از سازمان های جاسوسی غرب، به معنی این نیست که مامورین مخفی بودند که قرار بود انقلاب را به گند بکشند. آنها تلاش می کردند برنامه ای را به پیش ببرند که بیش از هر چیز ، برنامه خودشان بود. یا این موضوع که در کنفرانس گوادالوپ بر سر رفتن شاه و آمدن خمینی توافق شد، به هیچ وجه به معنی این نیست که در ایران کسی طرفدار خمینی نبود. اوریانا فالاچی بعد از دیدار خمینی به مارگارت تبلوت گفته که او یک چیز دیگری بود و مردم به واقع می خواستند اش، وقتی از اقامت گاه خمینی در قم بیرون امده آستین لباس اش را برای تبرک کنده اند (اینکه مردم دقیقا چه کسری از جمعیت بودند موضوع بحثی جالب است. ضمن اینکه فالاچی بلافاصله اضافه می کند که ای کاش مادر خمینی وقتی او را حامله بود سقط جنین کرده بود). موضوع این است که این روایت افسانه ای که از انقلاب، به خصوص انقلاب ایران بافته اند، به هیچ وجه ارتباطی با واقعیت ندارد. روایت رسمی این است که عده ای مدتی در خیابان ماندند و جان فشانی کردند و مملکتی را صاحب شدند. نوشته های نهاوندی، تصویری قابل لمس تر از انقلاب به ما می دهد.

این نوشته به شدت طولانی شد و می دانم که تا حدی نامفهوم نوشته شده است. تلاش می کنم که تا مدتی دراز روده درازی نکنم و این کتاب را بعدا بیشتر بکاوم. اگر به تاریخ انقلاب علاقه مند هستید حتما آن را تهیه کنید. نشر کتاب آن را در امریکا می فروشد و انتشارات آیدا در آلمان.

در همین زمینه