نظم نوین روحانیت

کتاب «نظم نوین روحانیت در ایران» از مهدی خلجی، آخرین کتاب اوست که دسامبر گذشته به وسیله انتشارات آیدا عرضه شد. آخر هفته را به خواندن ش گذراندم.

کتاب در حقیقت چهار مقاله از مهدی خلجی ست که به همراه یک پیش گفتار از خود وی منتشر شده است. این چهار مقاله حاوی آرا و نظرات اوست پیرامون روحانیت شیعه که  پیشتر هم در آثار و مصاحبه های او انعکاس یافته بود. اما نکته برجسته در این کتاب، پیوند وثیقی ست که میان چهار نوشته توسط پیش گفتار فراهم شده است. پیش گفتار تلاش می کند با مرتبط کردن آنها تصویری از روحانیت در ایران به دست بدهد. در پشت جلد کتاب می خوانیم :«این اثر بیشتر نشان رد پای نویسنده در آغاز راهی بلند و پایان ناپذیر برای شناخت روحانیت در ایران است. آماج این مقالات بیشتر تاکید بر پیچیدگی و چندسویگی موضوع است» از همین گزاره پیداست که خود نویسنده به جامع نبودن متن معترف است. با این حال از نظر نگارنده این سطور، بهترین و جامع ترین تحقیقی ست که در زبان فارسی پیرامون روحانیت شیعه صورت گرفته است. تنها در بخش اقتصاد دین، آثار محمد رضا نیکفر فیلسوف ایرانی است که در قامتی رقابتی با این نوشته می ایستد.

مقاله اول که نام خود را به کتاب داده است (نظم نوین روحانیت)، با نقل قولی از ژرژ برنانو شروع می شود : «هر تمدنی به دست همان نوع انسان و انسانیتی نابود می شود که از درون آن سر برآورده است.» در این مقاله، همگام با آرای نیکفر، سخن از تلازم ایمان دینی و ابزاری بودن تکنولوژی در دستان روحانیت سخن به میان می آید. توصیفی تاریخی از مخالفت دایمی روحانیت با مدرنیته، تا زمان ظهور انقلاب مشروطه دارد. این مقاله برمی گزارد که پایه گذار نظم نوین شکل گرفته در طبقه روحانی ایران، آقای خامنه ای ست. همین طور به نقش ابزار های تکنولوژیک همچون اینترنت، در بی مرز کردن و جهانی کردن روحانیت پرداخته می شود. در این مقاله می خوانید که چطور در زبان روحانیت، تجدد، یک شبهه به شمار می رود که می بایست پاسخی درخور از سوی نهاد دین دریافت دارد و دین، بدون کمترین خراش برداشتنی، از کنار آن عبور کند.

مقاله دوم ، اتوبیوگرافی و حوزه های علمیه، کاری ارزنده است در باب پنهان کاری های روحانیون به عنوان سرچشمه فقر ادبی، به خصوص در ژانر اتوبیوگرافی. مقاله «دفترچه خاطرات و فراموشی» از کتابی به همین نام به قلم محمد قائد، که پیشتر در اینجا معرفی ش کرده ام، به این موضوع از زاویه ای دیگر نگریسته است و خواندن آن تصویری کامل تر از نگاه جامعه ایرانی به اتوبیوگرافی به عنوان یک سبک ادبی می دهد. در ادامه مقاله، محدودیت های کلامی، اخلاقی و حتی اقتصادی در نوشتن آنچه واقعا در حوزه به عنوان کانون قدرت روحانیت رخ می دهد سخن گفته می شود و در نهایت، خاطرات مهدی حائری یزدی به عنوان یگانه اثر خاطرات گونه (و نه لزوما اتوبیوگرافیک) به جای مانده مورد بررسی قرار می گیرد. از خلال نقل قول ها، رقابت دیرینه پدر آقای یزدی به عنوان یکی از دو شاگرد بروجردی با دیگر شاگرد نامدارش یعنی روح اله خمینی یادآوری می شود و همین طور نقبی به رابطه شخصی این نویسنده اسلامی با خمینی بازگو می شود.

مقاله سوم ، نقد درونی روحانیت: رساله ای در سکولاریسم، به نظر نگارنده بازنوشتی از مقاله ای ست از مهدی خلجی در وب سایت قدیمی اش که دیگر در دسترس نیست. در این مقاله ، به کتاب خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی به عنوان دریچه ای برای نگریستن به دنیای روحانیت و حوزه، درست در سالهای تب دار انقلاب مشروطه پرداخته شده است. اصل کتاب ظاهرا تنها یک بار چاپ شده و در ایران بلافاصله ممنوع اعلام شده است. با این حال خلجی معتقد است که برجسته ترین اثر برای قضاوت جایگاه روحانیت در عصر پیشامدرن است. کنجکاوی بیشتری برانگیخته خواهد شد اگر بدانید که شیخ ابراهیم، همان کسی است که به عنوان مدعی العموم در دادگاهی حاضر می شود که شیخ فضل اله، روحانی برجسته ضد مشروطه را به همراه ۷ نفر دیگر به چوبه دار می سپارند. اما ظاهرا شیخ ابراهیم علاقه ای به بازگویی آن خاطرات ندارد و حتی تا حدودی از سیاست ایرانی دلزده شده است. شرح کارهایی که روحانیت به شکلی سیستماتیک و روزمره در حق مردمان ایران زمین روا می داشته اند، به شدت آزاردهنده و در عین حال بسیار خواندنی است. سئوالی که در ذهن بر جای می ماند این است که آیا به واقع، روحانیت، نامی شایسته است برای این قشر/صنف/گروه؟

فصل چهارم، به نظرم ارزشمند ترین مقاله کتاب است. در این مقاله که با نقل قولی از هانری کربن و خواجه نصیر الدین طوسی شروع می شود، آخر زمان چونان گفتاری سیاسی، بررسیده می شود. این مقاله می تواند منبعی قابل استناد برای کسانی باشد که در حال نوشتن مقاله ای مرتبط به سیاست در ایران امروز هستند. این مقاله با استفاده دقیق و پرشمار از پاورقی ها و با ارجاعاتی که اغلب حتی لینک اینترنتی مصاحبه یا سند را هم در اختیار می گذارد، کاری به وضوح آکادمیک و به روز است. از جمله ایده های جالب توجه در این مقاله، موضوع تناقض آمیز بودن فلسفه «انتظار مهدی» برای حکومت جمهوری اسلامی است:  انتظار بیشتر کشیدن در حکومتی که خود را نایب خداوند می داند تا کسی بیاید و همین نظم کنونی را که محصول جمهوری اسلامی است هم بر هم بزند. یا رفع اتهام از حجتیه به عنوان پدر معنوی گروه احمدی نژاد و همفکران اش. در این کتاب به درستی اشاره می شود که حتی مصباح یزدی هم کتابی در مخالفت با حجتیه به نشر رسانده و اینکه همانطور که برداشت شخصی نگارنده هم بوده، خاستگاه گروه احمدی نژاد، بیشتر فداییان اسلام و فرزند سیاسی ش جمعیت موئتلفه است. از این جهت این مقاله برای درک سیاست امروز ایران از دیگر مقالات ضروری تر است.  در نهایت ذکر می شود که انجمن حجتیه که در سال ۱۳۶۳ تعطیل اعلام شد (چون در عمل، ایدئولوژی اش که مبتنی بر عدم مداخله در سیاست در غیبت ولی عصر بود، با ظهور جمهوری «اسلامی» خمینی و ولایت فقیه اش، شکست خورده بود)، به عنوان یک برچسب، توسط اصلاح طلبان سابقا حکومتی و همین طور توده ای، علیه هر مخالف مذهبی ایشان مورد استفاده قرار می گرفته است.

از نکات احتمالا مفید برای تحقیق آینده، بازشکافی مفهوم روحانیت است که پیش گفتار این کتاب به آن پرداخته است ولی از دید نگارنده ، همچنان جای گسترش دارد. از نکات مفید برای نگارنده ، این موضوع بود که بنیادگرایی دینی، تنها محصول برخورد اسلام با مدرنیته نیست، اصلاح طلبی و نوسازی دینی هم همزاد و هم سن آن پدیده است. در مرور تاریخی، همواره این گزاره تکرار می شود که بنیادگرایی دینی خاستگاهی خارج از دین داشته است، به همین قیاس می توان گفت اصلاح طلبی دینی هم امری خارجی بر دین است. امیدوارم که آقای خلجی بیشتر بروی این موضوع کار کند.

کتاب از نظر داشتن پاورقی ها، منبعی سرشار برای آشنایی با متون معتبر در زمینه بحث (روحانیت در ایران) است. شخصا با کتاب ها و نویسندگان پرشماری از طریق همین پاورقی ها آشنا شدم.  ایرادات تایپی ، در مجموع کم است ولی در مقاله اول و پیش گفتار به شدت آزار دهنده است. این اشتباهات به حدی رسیده است که تیپ ۸۶ سپاه یک بار ۸۳ ذکر می شود. با توجه به کوتاهی متن، شاید بهتر می بود که پس از ویراستاری دقیق تر به چاپ برسد. قطع کتاب مناسب با تعداد صفحات است و کیفیت جلد و صفحات در میان منتشره های خارج از کشور ستودنی ست. کاغذ کاملا سفید، که خواندن اش چشم را آزار نمی دهد، و طرح جلدی ساده و آبرومندانه، رضایت کتابخوان را جلب می کند.

کتاب را می توانید از نشر آیدا تهیه کنید. از تجربه شخصی، گردانندگان انتشارات را بسیار با فرهنگ و فرهیخته یافتم. به شخصه برای پرداخت مبلغ کتاب دچار مشکلاتی شدم که در تمامی مراحل من را همراهی کردند و در نهایت به محض اینکه گشایشی صورت گرفت با ایمیل من را باخبر کردند. امیدوارم که نویسندگان دیگر هم برای نشر کتاب شان با افرادی همچون ایشان همکاری کنند.

نگاهی دیگر به این کتاب

Advertisements

2 responses to this post.

  1. آقای جعفری باسلام
    به طور تصادفی سایت شما را دیدیم. بسیار ممنون از شما برای معرفی کتاب و نیز تعریفی که از ما کرده اید.
    موفق و پیروز باشید.

    پاسخ

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: